CORPVS
SCRIPTORVM E0CLE8IA8TIC0RVM LATINORVM
EDITYM CONSILIO ET IMPENSIS ACADEMIAE LITTERARVM CAESAREAE VINDOBONENSIS
VOL. XXII S. HIL ARII
EPISCOPI PICTA V IENS IS
TRACTATVS SVPER PSALMOS
|
PRAGAE |
VINDOBONAE |
LIPSIAE |
|
TEMPSKY. |
F. TEMPSKY |
G. FREYTAG. |
BIBLIOPOLA ACADEMIAE LITTERARVM CAESAREAE VINDOBONENSIS.
MDCCCLXXXXI.
8. HILARII
EPISCOPI PICTAVIENSIS
TRACTATVS 8VPER PSALMOS
RECENS YIT
ET
COMMENTARIO CRITICO INSTRVXIT
ANTONI VS ZINGERLE
PRAGAE VINDOBONAE LIPSIAE
F. TEMPSKY. F. TEMPSKY G. FKEYTAG.
BIBLIOPOLA ACADEMIAE LITTEKAItVM CAESAREAE YINDOBONENSIS,
MDCCCLXXXXI.
Typis Expresserunt Fratres Stiepel Reichenbergenses.
WECtmCENTER
U8MRY
(jVILELMO eqviti ab h artel
s
Digitized by the Internet Archive in 2017 with funding from Getty Research Institute
https://archive.org/details/shilariiepiscopi22hila
PRAEFATIO.
Hanc partem operum Hilarianorum recensenti maxime dolen- dum est plurimumque difficultatis adfert, quod nullus liber manu scriptus extat, qui quasi dux fidus semper et ubique praesto sit. atque augentur difficultates eo, quod ex ipsis duobus codicibus uetustissimis alter, qui aetate omnes superat, etiam ubi nobis subuenit saepius iam est decurtatus uel aperte inter- polatus, alter, qui praestantia fideque excellit, ultimam tantum huius operis partem eamque lacunosis codicis rescripti uesti- giis nobis tradidit, sed nihilominus haec uestigia, ibi cum aliorum librorum lectionibus conparata normam quandam suppe- ditauerunt, qua in ceteris quoque partibus meliores et deteriores accuratius diiudicari possent, quas res cum in libello „Studien zu Hilarius’ von Poitiers Psalmencommentar4 *), ubi etiam alia omnia ad has quaestiones pertinentia pertractata exemplisque inlustrata sunt, fusius exposuerim, non iam huius loci est dicta repetere, conferas ea quoque, quae de his et similibus inserui „ Wiener Studien“ 1886 p. 331 sqq., 1889 p. 314 sqq.2), „philolog. Abhandlungenu III. IV.3), „Archiv fur lat. Lexico- graphie und Grammatik“ IL4), „Beitrage zu griechisch- lateinischen Worterklarungen145). itaque hoc loco summas tantum res, quae ad adnotationis criticae indolem intellegendam ne- cessariae uidentur, paucis repetam nonnullaque supplementa adiungam.
h Vindobon. 1885 (Sitzungsber. d. kais. Akademie d. W. CVIII); siglo Acad. in apparatu erit, usus sum. 2) = Stud. s) Innsbruck 1882 — 87. = Abh. 4) = Arcb. 5) Leipzig 1891. = Beitr. — ex aliis abbreuiationibus, quas in adnotatione inuenies, hoc loco hae explicandae uidentur: Brambach Orth. = die Neugestaltung der latein. Orthographie
VIII
Praefatio.
Libri igitur manu scripti, quibus usus sum, hi sunt:
G Cod. rescriptus Sangallensis 722 ssec. VI — VII1), qui olim sine dubio Ps. CXIX — CL conplexus nunc reliquias Ps. CXIX — CXLVII, 7 (excepto Ps. CXLIIII) suppeditat, liber, quem nemo adhuc adhibuerat, optimus est omnium, nullis interpolationibus inquinatus, quamuis satis magnus numerus uolgarium errorum iam ex archetypo ortorum ne ab eo quidem absit.
V Cod. Veronensis bibi. cap. XIII, 11 ssec. VI2) nunc continet quse ex hoc opere Hilarii nobis seruata sunt usque ad Ps. CXXXII, 43), sed ita, ut initium prologi uel instructionis (1—8) et Ps. LV, LVI, CXXII, CXXIII prorsus deside- rentur ac multa (praesertim Ps. LXIII — LXV; CXIX — CXXI: CXXIII1 — CXX V; CXXXII) iam a prima manu in angustum coacta sint et uariata eo fere modo, quem apud Zenonem quoque et in libro Parisino 1692 saec. X, qui in catalogo S. Hilarii nomen prae se fert, deteximus.4) praeterea prima manus ubique tot errores omnis generis commisit ut alteri, quae iis corrigendis operam nauauit, alium codicem cor- rectiorem consulendum fuisse statuamus necesse sit. itaque me amplis illis dittographiis, quas dicunt, iam a secunda manu
von W. Brambach ; Buecheler Deci. = Grundriss der latein. Declination von F. Buecheler — I. Windekilde; Draeger Synt. = Historische Syntax der latein. Sprache von A. Draeger2; Georges Wortf. = Lexikon der latein. Wortformen zusammengestellt von K. E. Georges; Georges Lex. = ausfuhrliches lateinisch-deutsches Hamlworterbuch von K. E. Georges7 ; Hartel Stud. = patristische Studien von W. v. Hartel Sitzungsber. der kais. Akademie in Wien CXX; Neue Formenl. = Formenlehre der latein. Sprache von F. Neue2; Paucker Suppi. = Supplementum lexicorum latinorum scripsit C. Paucker; Roensch Ital. = Itala, u. Vulgata v. H. Roensch; Sabatier == Bibliorum sacrorum latinae uersiones ed. Sabatier; Sittl V. = die lokalen Verschiedenheiten der latein. Sprache von K. Sittl; Stolz L. — Laut- und Formenlehre der latein. Sprache von F. Stolz (Iw. Mueller Hand- buch d. kl. A. II2, 237 sqq.); Wattenbach Pal. = Anleitung zur latein. Palaeographie von W. Wattenbach3. *) cf. Acad. p. 5 sqq. 2) cf. Acad. p. 47 sqq. 3) olim, id quod ex indice saec. X — XI codici inserto conperimus, etiam Ps. CXXXIII, CXXXVI, CXXXVIII, CXL, CXLI, CXLIII praebuerat ; cf. Acad. p. 50. 4) cf. Acad. p. 51 ; 98. adde de
Veronensi etiam Pitra Analecta sacr. III, 74.
Pr a efa tio.
IX
obelo notatis, ubi nihil utilitatis ad rem criticam factitandam adferebant, adnotationem non onerauisse uix est quod dicam; immo complura istius modi, quse initio adscripseram, postea ut inutilia delenda erant, nihilominus hic liber uetustissimus ab altera manu correctus iis locis, ubi non decurtatus est et G nos destituit, ad antiquas lectiones diiudicandas haud parui est momenti; atque in rebus orthographicis1) et in s. scriptura* locis secundum antiquas uersiones traditis proxime ad G accedit.2)
Cod. Vaticanus Eegin. 95 ssec. X3), cuius prima folia .R simili modo ut in V temporum iniuria iacturas fecerunt, sub- ministrat nobis, qualis nunc est, partes prologi uel instructionis (1 — 5; 22 med. usque ad finem), Ps. I — II, secundam partem Ps. XIII (3—6), Ps. XIIII, LI-LXIX, CXVIII— CXXXI, CXXXV, 1 fin. — CL, sed in fine (f. 228 et 229) permulta* litterae prorsus euanuerunt atque ultima Ps. CL capita sine
9 plerumque GV in hac regione consentiunt, ubi semper fere dis- sentiebant, codicem G utpote emendatiorem praeferendum putaui et e. g. constanter cum eo impius scripsi, quam formam etiam totiens optimis T. Liui libris confirmatam inueneram, non inpius cum V; uel sexagesimus , nonagesimus , quas formas plerumque GR praebebant, non sexagensimus ; ubi ipsi GFR in singulis uocabulis scribendis non eandem semper rationem seruabant, uelut expecto et exspec/o, obprobrium et opprobrium sim. in omnibus promiscue interdum leguntur, certe in tali quoque editione a summa constantia quaerenda abstinendum ac potius uetustissimorum codicum imago exprimenda uidebatur. sed singula uestigia formarum illarum pronominis liic , quas Buecheler Deci. p. 42 „incorrectas“ uocat, adnotationi tantummodo inserui; formam genetiui Hierusales , de qua Acad. p. 28 dixi, ibi tantum in textum quoque ad- misi, ubi uel ipse G uel V alio insuper codice confirmatus eam reprae- sentabat. similia ualent de forma uerbi defatigare et defetigare (cf. George.s Wortf. 197), in qua re ipsi uetustissimi interdum magno opere fluctuant (cf. e. g. p. 150, 14). 2) cf. quae de codicis Fauctoritate in his rebus
fusius exposui Abh. IV, 75 sqq., ubi omnia, quae ad hoc argumentum in nostro libro pertinent, explicata sunt, repeto id hoc loco, ne mireris* si forsitan interdum in ipso textu Hilariano lectionem 7?, in s. scrip- turae locis lectionem V praelatam uideas; res sunt ualde diuersae. a V uel G in talibus ibi tantum rarissime discessi, ubi apertae aberra- tiones aderant (cf. Abh. IV, 86) uel ipse liber in sequentibus priorem lectionem ut mendosam corrigebat. 3) cf. Acad. p. 61 sqq.
X
Prae fati o.
dubio perierunt. R non tot mendis scatet ut V, nusquam consulto decurtatus est, immo, si orthographiam et s. scriptura?, locos, qui in hoc libro saepius iam Vulgatae accommodati sunt excipias, codici G similior, quamuis ei non omnino bonitate sit conparandus atque interdum paullo grauioribus iam corruptelis deprauatus. haud raro in eo singula uocabula propter similes litteras in fine uerbi praecedentis exciderunt, id quod propterea nominatim commemorandum esse uidetur, ne quis me repre- hendat, si forte in eius generis praetermissionibus me hunc librum ceteroqui in ipso Hilarii textu post G maxime respi- ciendum non secutum esse animaduertat.1)
P Cod. Parisinus 1691 saec. IX — X2) conplectitur, si paruas quasdam lacunas et ea, quae Ps. LXVII, 20 interciderunt3), exci- pias, tractatus in Ps. LI— LXIX et CXIX— CXXXVIII, 24: in fine sine dubio est mutilatus, hic liber a Benedictinis, qui eum parum diligenter contulerunt, certe nimis aestimatus etsi iam quaedam interpolationis uestigia magis manifesta prodit, tamen, si subsidiorum in hoc Hilarii opere recensendo condi- cionem modo delineatam spectas, ne a nobis quidem erat spernendus, cum in nonnullis partibus, uelut psalmi CXXXIIII, ubi alii nos destituunt, uetustissimus nunc nobis sit testis atque in rebus a prima manu exaratis multa contineat, quae ad textus historiam, quam dicunt, errorumque originem inlustrandam sint utilia, talia igitur semper diligenter enotata sunt: ceterum in iis partibus, ubi meliores praesto erant, ex hoc et sequentibus libris, quamuis omni ex parte accuratissime essent excussi, minutias quasdam prorsus inutiles adnotationi non esse insertas unusquisque haud grauate probabit.
T O o d. T u r o n e n s i s saec. X — XI4) codici P simillimus, eius- dem certe familiae eadem continet usque ad Ps. CXXXVIII, 10 med., nisi quod hic illic plura exciderunt (Ps. LI, 1 — 5; L1II, 10— LI1II, 3; LXIII, 9— LXV, 11; LXVII, 80 fin. — LXVIII, 19; LXIX, 5 fin.; CXXII, 6-CXXV, 8; CXXXVIII, 3 — 5); sed maiore etiam cum cautela est adhibendus, quia
0 sic e. g. in hoc libro p. 435, 26 scientiam post etiam excidit; 831, 12 etiam post abstinentiam ; 595, 9 sicut ante scriptum sim. 2) cf. Acad. p. 72 sqq. 3) cf. infr. p. 295, 2. 4) cf. Acad. p. 76 sqq.
Praefatio.
XI
interdum ea, quae in ipso P uolgaribus tantum mendis deprauata sunt, proprio Marte restituere conatus est ac tali modo bonis quibusdam emendationibus remedia quoque magis uiolenta admiscuit, ea autem re sine dubio excellit,- quod graecam s. scripturae interpretationem, quae ab Hilario totiens laudatur, minus corruptam haud raro seruauit quam omnes alii ac rationem, qua uerba graeca tum in scholis pronuntiabantur, addidit.1)
Ex libris, qui Ps. CXVIII solum uel paucis tantum adiunctis nobis tradiderunt,
Cod. Ooloniensis XXIX, Darmst. 2025 saec. IX2) solum c Ps. CXVIII continet,
Cod. Parisinus 1693, olim Mazarin. saec. XI3) Ps. CXVIII p et CXLII. quorum librorum naturam atque indolem paucis uerbis uix melius delineare possis quam ita, ut C cum P con- pares et p cum T, etsi non easdem operis partes atque illi prodiderint, sed cum ex ceteris, qui plura praebent, huic parti VR soli subuenirent, facere non potui, quin ex cohorte eorum codicum, qui ipsam illam ut praecipuam sibi elegerunt4), Coloniensem adhuc incognitum huiusque stirpis uetustissimum praeter Parisinum aetate proximum respicerem, codicis p adseclam
Albinensem saec. XI — XII, ut uidetur, a Benedictinis totiens a cum Parisino conparatum satis ea adfinitate perspecta non denuo contuli, sed siglum A uncinis inclusum addidi, ubi Benediotini consensum illum notauerant.
Inter libros recentiores, qui ob uetustiorum lacunas descriptas difficultatesque inde ortas ex parte saltem consulendi erant, primum locum obtinet:
Cod. Vaticanus 251 saec. XIII5), qui praeter orthogra- r phias in omnibus Veronensi simillimus atque in eo quoque eius socius est, quod Ps. IX, XCI et priorem Ps. XIII partem continet, et cum praeterea prologum, ubi VR interdum temporum iniuria mutilos esse diximus, integrum seruauerit, sane in primis dignus erat, qui iis locis codicis V uice fungeretur, in psalmis
9 cf. Beitr. p. 216. 2) cf. Acad. p. 84. 3) Acad. p. 85. 4) cf.
Acad. p. 97. 5) cf. Acad. p. 91 sq.
XII
Praefatio.
igitur, quos supra uominaui, et in prologo constanter eum atque accurate conlatum, ut res poscere uidebatur, adhibui; ex ceteris, quae examinanda curaui, nonnulla, quae mentione digna uide- bantur, hic illic, praecipue in tractatibus posterioribus, ubi hic codex ea, quae olim etiam in \eronensi usque ad Ps. CXLIII fuerant, plerumque conseruauit, adnotationi inserui.
D(dld2) Cod. Vaticani 249 et 250 saec. XV1) nullius fere pretii sunt, itaque eos non ferme nominaui nisi in prologo, ubi inter- dum aliorum testium penuria horum quoque lectiones accuratius exquirere atque, ubi notatu dignae uidebantur, adscribere coactus eram.2)
Farraginem prorsus singularem congessit librarius codicis ^/olim Aquiscinctensis nunc Duaceni 220 saec. XII. ex quo Martenius quondam tractatus illos in Ps. XV, XXXI, XLI deprompsit, quos nunc in editione Migniana 1 p. 891 sqq. operi Hilariano adiunctos inuenis. quibus accurate examinatis quamuis plurimis argumentis mihi persuasissem recte Rein- kensium eos s. Hilario abiudieasse3), tamen codex ipse, ex quo postea Card. Pitra aliud quoque fragmentum ediderat4), ita saltem inspiciendus uidebatur, ut de eius indole uniuersa paullo accuratius iudicari posset. quod negotium C. V r b a, uir doctus, cum nuper Galliae bibliothecas perlustraret, comiter suscepit, continet igitur iste liber praeter alia, quae huc non pertinent, non solum tres illos tractatus, de quibus supra dixi, sed praeterea prologum*5), Ps. I et II* deinde „item de primo“, ex quo tractatu Pitra 1. c. quaedam publici iuris fecit ac recte Hilario abiudicauit, de V°, de psalmo VI0 et VII0, de VII1I06), de XIII0*, de XIIII, de psalmo XV0, de psalmo XXXI0, de psalmo XLI0, de LI0*, de psalmo LXXVIIII0, de psalmo LXXXVI0, de psalmo LXXXIX, de XC°. de psalmo XC1°, de XCV°. de psalmo XCVI0, de psalmo XCVI10, de
9 Acad. p. 94. 2) Cod. Telleriamim (i) a Bened. conlatum, cum
magis etiam interpolatus uideretur, paucissimis tantum locis commemo- raui. 8) cf. Hilarius v. Poitiers (Schaffhausen 1864) p. 305. 4) cf.
Spicilegium Solesmense p. 165 sqq. 5) asterisco eas partes notaui, quarum initium et finis Hilarianis ferme respondent. 6) haec prorsus ab iis abhorrere uidentur, quae Vr. tradiderunt.
Praefatio.
XIII
psalmo XCVIIP, de psalmo CVIII0. de psalmo OX°, de psalmo CXIIII0, de OXV°, de psalmo CXXX0 (sed est textus psalmi OXXXV, initium et finis explicationis ab Hilarianis abhorrent),
de centesimo rcesimo 11° (sed est textus psalmi CKXXVII, tractatus a nostro alienus), quae secuntur inscriptione carent, sed sunt psalmi CXXXIX, CXLII, OXLVII et initium finisque nihil cum Hilarianis habent commune, in fine legitur: cente- simus quadragesimus nonus psalmus lectus est, qui habet in principio antate (sic) dno canticu nouu etc.
Cuius indicis natura quamuis codicis indolem forsitan satis iam depinxerit, tamen, ne ulla posset restare dubitatio, nonnulla etiam accuratius exscribenda curaui; ac primum hoc loco in adnotat-ione priorum prologi capitum lectiones a nostro textu dissonantes adiunxi1 * * * 5), ex quibus apparet paucas quoque illas libri partes, quse Hilariana praebent, ualde esse interpolatas ac codici Telleriano (t cf. supr. p. XII adn.) simillimas; deinde ex ceteris duo exempla appendici in fine huius uoluminis positae inserui (cf. infr. p. 878 sqq.), ex quibus facile intelleges quanto opere talia ab operibus uere Hilarianis dissentiant, id quoque ex
1) p. 3, 1 uarias in libro psalmorum opiniones esse ex ipsis libris
quos diuersi tractatores scriptos reliquerunt (== t) 6 ab eo 9 con-
claudatur 10 om. psalmo 13 et nunc cantauim’ et scripsimus (et
nunc cantamus et scribimus t) 14 in actus dictum inuenimus 15 in librum 16 episcopatum accipiat alter p. 4, 1 secundum plurimorum
5 om. Dauid auctor — Salomon 7 moysi inuenim’ ex quo absurdum 8 cognominare cum tot 9 titulis credantur (= t) 10 prophetis 11 om. et auctorum et 12 in quorundam 13 cum eorum nichil 14 ita edictum 15 at ego ut etiam in plurimis latinis et grecis codi- cibus inueni insertis auctoz| nominibus simplices tantum psalmorum tituli pferuntur 17 dies autem quis in eis auctorum scripserit sub diuersis subscriptionibus 19 quod si alicui psalmo auctor in super- scriptionib; 20 sine auctoris subscriptione 21 eius anteriori psalmo 22 cui nomen p. 5, 1 et si subscriptio talis est 3 donec prophetae 5 editi sunt 8 detrahit 1 1 samuhel inter eos inuocantes nomen eius dicens non posse 12 om- eum uideri samuhelis nomen 13 om. extet in psalmo 15 om. in Regnorum libris 17 altare altare 18 om. dauid 19 eius nomen non est incredibile esse oportere 20 prae- dictus 22 et equatus 24 om. profecta et improbabilis p. 6, 1 non est enim 5 et incorporationis om. et regni et ad resurrectionis 6 sunt
XIV
Praefatio.
duobus illis exemplis non temere electis disces, ipsos etiam tractatus suppositos multum interdum inter se differre: prior enim explanatio cum eo usque insulsitatis procedat, ut audientes ad patientiam audiendi reuocentur, altera compilandis saltem quibusdam locutionibus Hilarianis paullo prudentius operam dedit, iam uero hac occasione oblata uix est quod pluribus exponam, cur in illa appendice aliis quoque exemplis tractatuum mutilatorum uel Hilario falso adscriptorum ex codicibus a ssec. VI. usque ad XII. selectis imaginem totius rei exprimere conatus sim; potius id hoc loco addere possis, forsitan etiam tractatus de titulo IX et XCI psalmi solis codicibus Vr traditos ob uarias causas illuc transponendos fuisse, de qua re alibi dicam.
n Ex editionibus prioribus principem a. 1510 ualde raram, Basiliensem a. 1550, Parisinam a. 1572 ac Benedictino- rum librum constanter ante oculos habui; consensum omnium E, e siglo E, ueterum usque ad Benedictinos e, recentiorum ubi ab e, b a dissentiunt £, ipsos Benedictinos b' significaui. editio Parisina 1605, quse Ps. CXLIX et CL prima ex codice K descripsit, n littera jt designata est.
Quibus omnibus hoc loco breuiter repetitis atque uno in conspectu positis nemo, opinor, qui talium rerum iudex est expertus, ualde miretur adnolationem criticam in hoc uolumine interdum paullo ampliorem extitisse. primum enim iis locis, ubi G adest, ex cuius reliquiis haud raro pauca tantum uerba uel singulae sententiae etiam nunc legi possunt, aut ubi V decur- tatus est uel uariatus atque ex ipso textu Hilariano solum disiecta quaedam membra seruauit, id unicum remedium, quod perspicuitati satis consuleret, bene omnia ponderanti restare uidebatur, ut in apparatu non tantummodo lectiones uariae, quas
enim 8 isayae et erit uobis uisio omium tamquam (= t) 9 om. huius (= t) quem cu dederint scienti litteras dicent (= t) 11 istum v (— t) signatus (= t) 12 et dabitur liber hib nescienti litteras 18 utriusque 21 cum glorificatis p. 7, 1 denegarunt 7 om. abnegata 11 intelligentia earum obsignata (— t) tamen pie nequaquam (= t)
16 et nemo claudit et qui claudit 17 per haec 18 om. quae (= t)
20 prophetia absoluit '(== 0-
Praefatio.
XV
uocant, sed ipsae etiam in textum receptae codicum siglis additis notarentur, ubi V in eius generis farraginibus, ut ita dicam, pauca interdum uocabula sola ex ueris Hilarianis seruauit, ea uncinis inclusa adscripsi. quod remedium nisi in illis partibus, quae ex rebus expositis nunc omnibus notae sunt, adhibuissem, certe, non dicam perspicuitati, sed ipsi etiam breuitati minus consuluissem; quid enim aliud restabat illud remedium euitanti quam sescenties eadem uerba repetere ueluti: „h. 1. G legi non potestu uel ,.h. 1. V mutilus est atque interpolatus^ et quae eius modi sunt similia?1) deinde cum mihi primo sermonis Hilariani proprietates, res orthographicae atque eius s. scripturae interpretationes ex antiquis codicibus restituendae, praeterea tot sententiae optimorum librorum apicibus adhibitis emendandae essent sciremque non philologos solos hunc librum nouis curis editum desiderare, haud superfluum esse putaui eas similesque res, quae non unicuique statim conspicuae sunt, librorum uel libellorum, ubi accuratius sunt explicatae, titulis adiunctis con- firmari.2) denique cum in hoc opere interdum, ubi plures optimorum codicum aut omnes nos destituunt uel manci sunt, quidam ex iis, qui aetate pretioque proximi sunt, uiam quodam modo monstrare debeant, facere non potui, quin et eorum ubi- que imaginem exprimerem ita certe fidam, ut unusquisque iudicium ferre posset incorruptum, ceterum me in talibus libris exscribendis, ubi plures et uetustiores testes aderant, ultra modum non egressum esse iam supra dixi.
Itaque, ne loquar de illis huius operis partibus, in quibus E uel Vr uel ED soli nobis subueniunt, de reliquis generatim atque uniuersim hae leges sanciendae uidentur, ut codicis G, ubi deest, uicem consensus VEPT (in Ps. CXVIII YECp) suppleat ac, si hi ipsi inter se discrepant, sermone Hilariano et errorum fontibus bene obseruatis plerumque ii praeferendi sint? quibuscum E facit. TCpA ubi soli lectionem tradunt, caute adhibendi sunt; nam etsi leues quosdam errores, id quod supra
*) uix autem est quod dicam iis locis, ubi errores a GV commissi notandi erant, in apparatu eos solos nominari. 2) cf. indicem horum librorum et sigla adhibita supr. p. VII.
XVI
Praefatio.
dixi, interdum bene emendauerunt, tamen saepius suspecta praebent, omnium autem horum codicum stemma usitato more uix accurate depingi posse, ex condicionibus modo expositis et ex eo patebit, quod antiquis iam temporibus in multis libris singulae tantum operis partes propagabantur, nihilominus omnes fere ac praecipue uetustiores quaedam proprietatum errorumque genera totiens prae se ferunt, ut iam ex archetypo uel ex eius apicibus male lectis ea fluxisse haud temere conicias. ac, ni omnia fallunt, archetypus ille satis neglegenter scriptus erat, cuius neglegentiae uestigia eadem fere numerosissimaque in omnibus libris occurrunt, praetermissiones, aberrationes, addi- tamenta a prima uel secunda manu in margine adposita: nus- quam alibi tot eius generis errores adhuc inueneram.1) singulae litterae, praesertim u et s2), et syllabae, ueluti bi , bu, li, di, den, ni, ti, te, at3 ) ubique haud raro supra scriptae sunt aut omissae aut falso additae, uocabula sicut , scit, sit iam in anti- quissimis libris interdum inter se permutantur4), item non et nunc5), saepissime in omnibus enim, autem, igitur, ergo, etiam, uero 6), item sescenties quia, qui, qua1), est et sit 8), ex et et9)
q cf. Acad. p. 30 sqq. 2) cf. Acad. p. 25; de s adde e. g. p. 21, 25, ubi V similis ex simili recte restituit; 838, 29 contemptus pro con- temptu R-, 841, 20 eius modis pro eius modi G\ 852, 12 laudis pro laudi
R ; 868, 3 temperantes pro temperante R ; ib. 23 exultatione pro exultationes it; 817, 15 ei G eis R sim. si talia respicis, non uiolentum uideatur, si e. g. 835, 1, ubi solus R subuenit, opulentiori ex opulentioris restitui.
3) cf. Acad. p. 31 et Abh. III p. IX; nihilominus nos , ubi expectes nobis , iis locis non mutaui, ubi, uelut p. 595, 24, consensus optimorum librorum eum usum etiam apud alios scriptores obuium (cf. Hartel Lucifer p. 364) commendabat; sed paullo aliter res se habebat p. 592, 5 et 255, 5 ubi uide adn. — de syllabis is et ibus confusis adde exempla
p. 131, 12; 400, 16; 408, 19; 572, 12; 868, 21. 4) cf. Acad. p. 29.
5) Acad. p. 67, ubi nunc addas etiam exemplum p. 843, 7. 6) cf. e. g.
p. 6, 1 (ubi uero R, autem r , enim J, ergo e!); 30, 6; 59, 10; 239, 14;
245, 13; 252, 18; 308, 13; 334, 5; 360, 12; 438, 17; 461, 21;
585, 14; 618, 15; 75fi, 15. 7) exempla innumerabilia inuenies, saepe
a i
correctiones qui, qua sim. 8) cf. p. 296, 16; 336, 16; 352, 14; 511, 5; 620, 1; 625, 19; 628, 16; 631, 18; 642, 22; 665, 13; 767, 5 sim. 9) cf.
e. g. p. 410, 5; 510, 24; 603, 14; 605, 18; 747, 22; 809, 18; 873, 18.
Pr a e fatio.
XVII
in ipsis antiquissimis, pr.ce et pro etiam iam in antiquis1); inter quos Veronensis scriptura unciali, quam dicunt, exaratus similibus non contentus eo usque processit, ut aliam et uel iam confunderet!2) prseter hsec mendorum genera, de quibus breuiter disputatum est, nullum in archetypo magis propagatum fuisse apparet, quam quod uocalium a et u 3), e et i4), u el o5) permutatione continetur, haud raro etiam a et o6), a et i1) confunduntur, ex consonantibus saepissime d et ns), b et p 9); d et <10) permutantur; interdum etiam s et f, s et t, c et t. s et c11), p et/12), m et A13), raro c et #14). nonnumquam libri uetusti inter formas uerbi finiti, quod dicunt, et participii uacillant; interdum haec res facile litterarum permutationibus, quas modo commemoraui, et lineolis pro m et n certe iam in
x) exempla huius rei interdum iam in paucarum paginarum spatio coaceruantur uelut p. 606, 26; 613, 4; 615, 2; 657, 1; 678. 10. 2) cf.
Acad. p. 14; ex exemplis prorsus singularibus in Acad. non comme-
moratis, quae ad errorum genera hactenus h. 1. breuiter tantum repetita ex parte pertinent et forsitan nihilominus ad rem melius etiam in-
lustrandam quaedam conferre possint, haec adicienda uidentur: p. 14, 18 neri pro numeri scripsit V; 24, 14 ueteris ex teris restituit m. 2 V; 128, 11 pro ecclesiae PT scripserunt ac desideria; 440, 19 semper pro serpens scr. V 1 (alibi uocabula semper et se per , spe et saepe confusa sunt, cf. Acad. p. 30); 481, 1; 529, 23; 657, 18 uoces utiliter et humiliter ab antiquis librariis inter se permutantur; 505, 18 terrena ex rena m. 2 V; 615, 13 ianuam pro eam scr. G\ 840, 21 eam pro animam scr. P; 777, 12 diaboli pro doli scr. G 3) cf. Acad. p. 14. 4) Acad. p. 17 .
5) Acad. p. 24. 6) etiam haec permutatio latius patet, cf. p. 295, 10 ;
308, 4 et 6; 323, 7; 367, 4; 381, 11; 393, 2 et 13; 417, 1; 422, 8; 425,
3; 442, 11; 443, 2; 445, 1; 473, 25; 520, 21; 533, 15; 584, 7; 732, 12;
822, 24; 825, 13, ideoque dubitatio illa, quae de loco p. 304, 9 Stud.
1889 p. 319 accidit, euanuit. 7) cf. e. g. 128, 13; 451, 19; 473, 18; 713, 12; 714, 12; 813, 18; 814, 23; 847, 18. 8) cf. praeter ea, quae
dixi Acad. p. 22, infr. p. 49, 9; 73, 14; 137, 25; 143, 8; 146, 13; 183, 10; 329, 18; 337, 21; 397, 18; 422, 4; 426, 5; 500 10; 518, 5; 567, 9; 622, 12; 695, 25; 757, 18. 9) cf. Acad. p. 15. 10) Acad. p. 16.
xl) Acad. p. 20; 60, adde .e. g. infr. p. 377, 2; 78, 17; 94, 23; 888, 24 ; 190, 25. 12) Acad. p. 21, adde infr. p. 395, 8; 441, 3; 450, 3 sim. 13) cf.
Stud. 1889 p. 322; adde infr. p. 326, 14; 328, 21; 485, 21. 14) Acad.
p. 21 ; ex rebus singularibus h. 1. adiungo V interdum oe et y confun- dere, cf. p. 70, 20; 518, 19 (p. 316, 12 etiam P1 similia indicare uidetur); 4dem zabolum saepius, semel (p. 322, 24) ladiarum (= lazarum ) praebet.
XXII. Hilar. Piet, pars I.
b
XVIII
Praefatio.
archetypo satis abunde aut recte aut falso adhibitis1) explicatur, cf. e. g. insulsum illud expellaris G p. 601, 17, ubi RP recte expellas seruarunt; uel 657, 2 postulans P, ubi GVRT bene postulat tradiderunt; uel 193, 1 ubi solus V1 ostendit pro ostendens scripsit, quod m. 2 correxit; quaedam huius generis etiam eo inlustrantur, quod litterae finales, de quibus supra diximus, exciderunt, e. g. p. 212. 7 conseruant VR pro con- seruantes (e contrario p. 232, 13 solus P uulner antes praebet pro uera lectione uulnerant) ; alibi autem dubitare possis ibique meliorum librorum consensum secutus sum uno loco excepto, ubi usus sermonis Hilariani id dissuadere uidebatur. itaque p. 153, 16 cum VRP requiescens seruaui, ubi uide adnotationem. item p. 221, 13 confirmans cum VRP, quamuis ibi confirmat ex uestigiis cod. T ualde adrideret, p. 197. 16 suscipiens cum VR, de quo loco in Addendis Hartelii explicationem adiungam : tantummodo p. 652, 5, ubi solus T participium habens , quod ibi ex usu Hilar. expectes, praebet (VRP habet), ei codici cetero- quin caute adhibito obtemperandum esse putaui. iam uero de archetypi scriptura quamuis difficile sit certam sententiam expromere, tamen, si omnia respicis, haud temere in eo praeter alias neglegentias fuisse formas quasdam litterarum maius- cularum ita deprauatas suspicari possis, ut interdum cursiuae. quam uocant, fere similes existerent;2) ac talis antiqui arche- typi condicio, qua forsitan multorum mendorum in nostris libris occurrentium origo inlustretur, et ipso argumento huius operis, quod mature in tot ecclesiis recitabatur ac iam saeculo sexto talem in usum decurtabatur, eo facilius sit explicanda.3)
Iam ea omnia, quae' ad apparatum criticum intellegendum rationem que, quam in hoc opere recensendo adhibui, cogno- scendam breuiter hoc loco repetenda erant, uno in conspectu posui ; sed identidem eos, qui hoc libro utentur, rogatos uelim, ut etiam alia illa opuscula, in quibus codicum condiciones
q Acad. p. 40. 2) cf. de rebus similibus nunc etiam C. Paoli lat.
Palaeographie p. 15 ac de corruptelis, quibuscum nostrorum librorum menda saepissime conparari possunt, Reifferscheidii Arnobium p. VIII sq.
3) forsitan et ipsa s. Hilarii uerba, quibus de s. Pauli epistulis infr. p. 528, 9 sqq. utitur, h. 1. mentione sint digna.
Praefatio.
XIX
meaeque emendationes accuratius expositae sunt, inspiciant; tum id mihi concessuros esse spero, fundamentis in nostro libro, qui re uera nonum premebatur in annum, diligenter positis textum huius operis Hilariani tot difficultatibus onerati plurimis locis a foedis erroribus esse liberatum ipsumque scriptoris dicendi modum nunc demum ex libris manu scriptis optimis melius inlustratum. indices postremo huius editionis uolumini adiungentur.
Postquam aliis uiris doctis, qui in hoc longo labore quodam modo me iuuerunt, iam alibi gratias egi, hoc loco grato animo mihi nominandi sunt: Guilelmus de Hartel , qui primus ad hoc opus incohandum me excitauit ac, qua est beniuolentia, in eo persequendo semper me adiuuit, Carolus Schenkl , praeceptor optimus, qui summa liberalitate uarias obseruationes emenda- tionesque mecum communicauit, Hartmannus Grisar , conlega doctus ac comis, qui quaedam ex codicibus Vaticanis recen- tioribus denuo Romae meum in usum contulit, Iosephus frater meus, ecclesiae cathedralis Tridentinae canonicus, qui multas plagulas perlegit ac praesertim ad s. scripturae locos, qui in hoc opere totiens sed non ubique satis dilucide laudantur, nunc accuratius inuestigandos multa contribuit, in plagulis corrigendis Iosephus filius diligenter me adiuuit.
Dabam Oeniponte mense Septembri a. p. Chr. n. MDCCCXC.
ANTONIVS ZINGERLE.
ADDENDA ET CORRIGENDA.
pag.
3, 9 habeant : jiat, Jiat interpunge.
4, 6 Idithun lege.
19, 12 octogesimo et octauoj haec numerorum ordinalium, quos dicunt, forma Hilario ualde familiaris saepius ex uetustis libris restituta est, cf. e. g. p. 21, 8; 313, 11; 340, 21; 357, 20; 724, 16; 823, 16; 824, 25; 867, 12 sim.
21, 25 instituta ] etsi sermo Hilarianus a similibus non omnino abhorret, tamen h. 1. ex coniectura institutae scribendum uidetur.
40, 6 quibusque (— quibuscumque ) postea uel quibus postea quoque infra lin. 8 simplici cum non mutato coni. G. de Hartel. interpunctionem ne forte abundantem putes, cuncta quaeso bene ponderes.
40, 12 hebraicam ] liebreicam ex V hoc quoque loco in textum recipias, quia hanc formam postea saepius antiquissimis libris confirmatam recepi; cf. Georges Lex.7 I, 2796.
59, 26 in adnotatione pertinent 1.
62, 21 in adn. adde: curuent V.
64 infr. in sacri textus indice 8 corrige: I Cor. 4, 21.
106, 4 adnotationi inseras: PYHATA T.
115, 9 in adn. adiungas: cf. Abh. IV, 89. — postea 10 lege: & ex parte eras. R.
128 in adn. lin. 7 ante iudicia num 13 intercidit.
162, 23 in adn. apices codicis T accuratius ita exprimendi erant: CTc AATPAOYA )*( (in his prioribus plagulis librario nondum omnes eius generis litterarum formae praesto erant.)
188, 20 in indice locorum s. script. lege: Esai. LIX, 20 (LXX).
192, '20 in adn. adde: an gestorumque finem? cf. infr. p. 328 , 8.
197, 16 suscipiens] h. 1. participium codicum meliorum interpunctione a nobis Hartelio suadente adhibita sic explicari potest: Sicima Samaria est , quae eadem et Sichem est , quam Iacob ...... deputauit ,
haec (— illa), cum mansisset , euangelium domini ex parte
suscipiens, de simili usu pronominis hic cf. e. g. p. 178,20; 735. 29, de ceteris supr. p. XVIII.
209, 10 adn. cf. praef.J cf. Addenda 1. —in archetypo saepius formam
Addenda et corrigenda.
XXI
Pag.
ecfero extitisse ex multis uetustissiraorum librorum uestigiis uidebis; cur hoc loco ec in V interciderit, ex apicibus cod. P (ec confundebatur cum haec) facile intelleges.
224, 18 in adn. adiunge: erue h. I. V, sed infra et ipse eripe.
266, 7 cum Graecis 1.
266, 10 de forma rqdywg cf. quae dixi Beitr. p. 217.
283, 6 quod solus R gentium omisit, praetermissio illius codicis est similis earum, de quibus supr. p. X disputauimus, cum alibi in talibus haec uox semper addita sit; cf. p. 89, 13; 348, 14; 481, 9; 509, 17; 680, 26.
391, 16 in adn. adde: cf. Roensch Ital. p ■ 470 , Stolz L. 316, Georges Wortf. 543.
407, 18 adn. cf. praef.J cf. Addenda 1. — uitiosum illud est {e post) cuiusque in lectione R ceteroquin sana ac s. Ambrosii textu confirmata ex antiqua dittographia, ut saepius, ortum uidetur errorque mature alios librarios ad interpolationes adduxit.
420, 2 notandum est formam quisque pro quisquis (cf. Acad. p. 29) 'ibi tantum in textum esse admissam, ubi uel codice G uel consensu YR (YRPT, YRCp) confirmabatur.
595, 16 tamen] cum R seruaui; cf. de simili eius uocis usu (ubi fere = certe) Hartel Stud. p. 44 et infr. p. 872, 5.
627, 6 ubi quid ex quin (G) frequenti illa litterarum n et d permutatione (cf. supr. p. XVII) correcta restitui, ne forte credas simpliciter ex VR qui (qui = quomodo) recipiendum fuisse, conferas uelim p. 634, 6, ubi idem V aperte peccans denuo qui pro quid scripsit.
658, 3 ubi in adn. ut semel in quod elati sunt perseuerent ex ut semel in id quod elati sunt perseuerent reficiendum esse putaui, ea coniectura illis, quae supra p. XVII de in et id confusis ideoque interdum falso repetitis diximus, ualde commendari uidetur (p. 137, 25 pro in ea, quam adsumpserat , humilitate VR similiter in id ea, quam adsumpserat, humilitate praebent!); sed cum h. 1. in id quod forsitan nihilominus apud eius aetatis scriptorem quodam modo explicari posse Hartelius me monuisset (= in eo, in quod), textum non mutaui. idem uir doctissimus etiam de coniectura in id (— in eo) quo cogitari posse benigne inecum communicauit.
692, 22 lectio librorum uetustiorum a nobis restituta nox enim iam proficit, si in lucem ex antecedentibus simul auditur, idem sane exprimit, quod altera recentior nox enim iam proficiscitur ; cf. de sim. uerbi proficio usu Hartel. Stud. I, 27.
733, 10 si omnia bene ponderaueris, non cum Benedictinis lectionem R glossema uocabis, sed eam, quae a librario codicis T efficta est ad coruptelas illas suae familiae sanandas, quarum ueras origines uestigia P satis manifeste etiam nunc produnt; cf. quae de rebus similibus exposui Acad. p. 77 sq.
XXII
Addenda et corrigenda.
pag.
735, 27 notandum uidetur me non temere etiam in uocula id ante quod
omittenda optimum librum G omnibus aliis neglectis esse secutum, cum talem pronominis demonstratiui, quod grammatici uocant, praetermissionem Hilario liaud raro familiarem fuisse alibi cete- rorum quoque consensu confirmetur; cf. p. 232, 6; 342, 8; 343» 19; 350, 6; 772, 18 sim.
736, 11 in adn. uerba aut si a sequentibus spatio quodam interposito
disiungenda sunt.
786, 17 hoc etiam loco codicis G uestigia me secutum esse uix miraberis si bene omnia examinaueris. quod hac (simul auditur ablatiuus <liapsalma) ex ac restitui, simplex emeD datio est erroris in nostris libris uolgatissimi, cf. Acad. p. 27 ; cur librarii posteriores, qui in praecedentibus pro genetiui forma diapsalmae a G seruata atque apud Hilarium saepius usitata (cf. Abh. IV, 56) iam diapsalmi uel diapsalmatis inuenerunt, illud ac (hac) aut omiserint aut in se ad mutauerint, facile unicuique patebit.
835, 1 in adn. post opulentioris RE adde: cf. praef. p. XVI.
INDEX NOTARUM.
G = cod. rescriptus Sangallensis 722 saec. VI — VII. V = cod. Veronensis XIII. 11 saec. VI.
R = cod. Vaticanus Regin. 95 saec. X.
P = cod. Parisinus 1691 saec. IX — X.
T = cod. Turonensis saec. X — XI.
C = cod. Coloniensis XXIX, Darmst. 2025 saec. IX. p — cod. Parisinus 1693, olim Mazarin. saec. XI.1) r = cod. Vaticanus 251 saec. XIII.
D (d1, d 2) = cod. Vatican. 249; 250 saec. XV.2)
A = cod. Ruacenus 220 saec. XII.
a = ed. prine. Paris. 1510.
b = ed. Benedictin. Paris. 1693; Veron. 1730.
E == consensus ed. a, b, Basii. 1550, Paris. 1572. e = consensus earundem ed. b excepta. e = consensus earundem ed. « excepta. n = ed. Paris. 1605.
j de codice Albinensi (A) cf. praef. p. XI.
) de Telleriano (t) cf. ibid. p. XII adn. ; XIII. — de codice olim Salisburgensi, qui periisse uidetur, cf. Acad. p. 95.
TRACTATUS
SANCTI HILARII EPISCOPI PICTAUIENSIS
SUPER PSALMOS.
1 — 8 sic .K, V h. I. deest.
XXII. Hilar. Piet. pars. I.
1
INSTRUCTIO PSALMORUM.
Diuersas esse plurimorum in psalmorum libro opiniones, ex libris ipsis, quos scriptos reliquerunt, compertum habemus, nam aliqui eos Hebraeorum in quinque libros diuisos uolunt esse, ut sit usque in quadragesimum psalmum liber primus et a quadragesimo 5 usque in septuagesimum primum liber secundus et exeo usque in octogesimum octauum liber tertius et usque in centesimum quintum liber quartus — ob quod hi omnes psalmi in consummatione sua habeant, fiat, fiat — , concludatur deinde in centesimo quinqua- gesimo psalmo liber quintus, alii uero ita inscribendos psalmos 10 existimauerunt: psalmi Dauid, quo titulo intellegi uolunt, eos omnes a Dauid fuisse conscriptos, sed nos secundum apostolicam auctoritatem librum psalmorum et nuncupamus et scribimus, ita enim in Actis apostolorum dictum meminimus: scriptum est enim in libro psalmorum: fiat domus 15 eius deserta, et episcopium eius accipiet alius, ergo
12 Act. ap. I, 20.
1 sic V in seq. superscriptionibus cf. Acad. p. 49 , ora. R 2 diuersas RrDa uarias « plurimorum RDE plurium r in R de rDE oppiniones R 3 reliquerunt RrD reliquere E 4 eos Hebraeorum R Hebraeorum eos rDE ut sit usque RDE ut usque r 5 liber primus RDE sit liber primus r 6 ex eo Rrd2 a ab eo dx usque in rD usque R usque ad e (cf. v. 7) 7 quintum RDE quartum r 8 ob quod RE ob hoc quod r ob
hoc d2 ob haec d1 9 in centesimo quinquagesimo psalmo DE in centesimum quinquagesimum psalmum R centesi *** {sequitur lacuna usque ad uerba episcopium eius) r 10 ita scribendos R 11 inter uolunt et eos ras.
6 — 7 litt. R 12 sedum (dum in ruptura pergam.), in marg.: secuti m. 2 R 16 episcopium eius scripsi (cf. PaucJcer suppi, lex. lat. p. 240 et Arch. //., 604) episcopon eius R episcopatum eius DE ** conpeten- tius r accipiet R accipiat rDE alius {post alius spatium 3 — 4 litt. in dne lin.) R aliter r alter DE.
1*
4
sancti Hilarii episcopi
neque secundum quosdam Hebraeos quinque libri, neque secundum aliorum simplicitatem psalmi Dauid dicendi sunt, sed secundum apostolicam auctoritatem liber psalmorum esse noscendus est.
2. Sunt autem plures eorundem psalmorum scriptores.
5 nam aliquibus Dauid auctor praescribitur, in aliquibus Salo- mon, in aliquibus A s a p h, in aliquibus I di t h um, in aliquibus filiorum Chore, in aliquo Moyses, et quidem absurdum est psalmos Dauid nominare, cum ibi auctores eorum ipsis inscriptionum titulis commendentur, et liber psalmorum
io rectius esse dicatur, diuersis in unum uolumen prophetiis diuer- sorum et auctorum et temporum congregatis, visum autem aliquibus est Hieremiae et Aggaei et Zachariae quorundam psal- morum superscriptionibus nomina praenotare, cum horum nihil in authenticis septuaginta translatorum libris ita editum repe- 15 riatur, adeo ut etiam in plurimis latinis et graecis codicibus sine horum nominibus simplices tantum psalmorum tituli praeferantur.
3. De his autem, qui sine diuersorum auctorum nominibus sub diuersis superscriptionibus habentur, antiquorum uirorum ista traditio est, quod ex eo psalmo, cuius auctor in superscrip- to tione ponitur, qui deinceps sine auctorum superscriptione succe- dunt, illius esse existimandi sunt, qui anterioris psalmi auctor inscribitur, usque in eum psalmum, in quo nomen auctoris
1 secundum aliorum R secundum pluriu r secundum plurimorum DE
2 Dauit R 5 nam aliquibus RrPe nam in aliquibus rdl tamquam
ru
Dauid r 6 idithun r idichun R 7 filio chore R filii chore d 1
moses R moyse m.l r Mosi a Moysi e et quidem R ex quo rDE
e
8 nominare (in marg. add. dicer uel) R cognominare rd2E cognomi- nari d1 cum ibi R cum tot rDE 9 commendentur R edantur rDE et laber R 10 dicatur R dicetur rDE in supr. add. m. 1 R pro-
gatis hil
phetis r 11 congre R 13 suprascriptionibus r ni ^ 14 ita dictum
d1 a repperiatu R 15 sine ex sint R 16 pferantur R 17 qui sub (sub in marg.) R diuersorum om. re auctorum om. R 18 antiquorum latinorum R, sed cf. infr. p. .5, 23 20 ponitur R (cf. infr. p. o , 4) praeponitur rDE quae deinceps R 21 illiu’ R eius rDE existimant r ante prioris psalmi R , sed cf. infr. p. 5 , o 22 usque eum R in quo rd 2 {cf. infr. p. 16 , 10) quo Rdle auctoris alterius R alterius auctoris re alicuius auctoris d1 auctoris alicuius «.
instructio psalmorum.
5
alterius praeferatur: ut si psalmi alicuius superscriptio talis sit: psalmus Dauid, ceteri, qui sine titulo consequantur, Dauid esse credantur, donec cum prophetae alterius nomen in super- scriptione ponatur; et ex eo usque in alterum prophetam, qui sine inscriptione medii sunt, eius sint, qui in anterioris psalmi superscriptione auctor coeptus sit anteferri.
4. Quod si forte aliquis per id intellegentiae huic fidem detrahet, quod in his psalmis, qui eum psalmum, cui Moyses auctor praelatus est, subsecuntur, scriptum sit, id est in nona- gesimo octauo: Moyses et Aaron in sacerdotes eius et Samuel inter inuocantes nomen eius, non posse a Moyse eum prophetatum uideri, cum Samuel nomen, qui tanto postea, quam Moyses, natus est, extet in psalmo, meminerit, nulli mirum aut difficile uideri oportere, ut tantus propheta tanti prophetae, postea licet futuri, nomen ediderit, cum in Regnorum libris Iosiae regis nomen sit, antequam nasceretur, prophetatum, propheta dicente: altarium, altarium, haec dicit dominus: ecce filius nascetur Dauid, Iosias nomen eius, per quod non incredibile esse oportere, ut Samuel a Moyse praedicatus sit, maxime cum secundum Hiere- miam dicentem : nec sistetMoysesetSamuel, Moysi cog- nominatus et coaequatus sit ex merito sanctitatis, quae traditio ab Esdra, quantum creditur, psalmos post captiuitatem in unum librum colligente profecta si falsa aut inprobabilis existimabitur, ab his, qui contradicent, auctores horum psalmorum demon- strari necesse est. absolutum enim est, non potuisse eos nisi prophetis prophetantibus prophetari.
10 Ps. XCVIII, 6. 17 III. Reg. 13, 2. 21 Hierem. XV, 1.
2 consecuntur rdl 3 donec cum Rr (cf. Draeger hist. Synt. /7, 611 et Arch. II , 604) donec DE 5 aediti sunt r sit r 6 super scribtione R 1 1 inter inuocantes Rr inter eos inuocantes E 12 sumuhel R 14 nulli mirum aut RE nimirum haud r inde ab uerbis ut tantus usque ad finem primi folii alia manus R 16 nasceretur r nascitur R nascatur E 17 profetatum R altare altare r 19 nomen est eius r oportet r 20 praedi- catus R praedictus rDb, cf. p. 7, 7 21 et samuhel, samuhel moysi r
22 aequatus r 24 profecta re profetia R prophetia a cf. Acad. p. 23 .25 eorum r 27 profetis R.
5
10
15
20
25
6
sancti Hilarii episcopi
5. Non est uero ambigendum, ea, quae in psalmis dicta sunt, secundum euangelicam praedicationem intellegi oportere, ut ex quacumque licet persona prophetiae spiritus sit locutus, tamen totum illud ad cognitionem aduentus domini nostri Iesu Christi 5 et corporationis et passionis et regni, et. resurrectionis nostrae gloriam uirtutemque referatur, sunt autem omnes prophetiae ad mundialem sensum et prudentiam saeculi clausae atque obsignatae, secundum illud Esaiae: et erunt uobis uerba omnia haec tanquam eloquia libri huius signati, quod io si qui dederint homini scienti litteras dicentes: lege ista, et dicet: non possum legere, signatum est enim, et si dabitur liber hic in manus homi- nis nescientis litteras, et dicetur ei: lege hunc, et respondebit: nescio litteras, imperitia legendi et 15 intellegendi librum prophetiae sub persona utriusque hominis monstrata est, cum intellegentia docti ad legendum, signaculum clausi mysterii non adeuntis, illius indocti ignorationi per com- munem utrique intellegendi inopiam comparatur, sunt enim uniuersa allegoricis et typicis contexta uirtutibus: per quae 20 omnia unigeniti dei filii in corpore et gignendi et pa-
tiendi et moriendi et resurgendi et in aeternum cum conglori- ficatis sibi, qui in eum crediderint, regnandi et ceteros
iudicandi sacramenta panduntur, et quia scribae et pharisaei dei filium natum in corpore non recipientes omnibus propheticae
8 Esai. XXIX, 11 sq.
1 non est uero ambigendum R non est ergo ambigendum e non est autem ambiguum r 3 prophetae r inter locutus et tamen Jitt.. sp supr . scr. R 6 refertur r sunt enim r 7 alem — clausae om. r 8 omnia uerba haec rE 9 quod si qui dederint scripsi (cf. quae dixi Stud. 1886 , 831) quod si quiderit R ut uidetur, quod si quidem rE 10 dicentes Rcc dicas r dicetur E 11 et dicent R dicet rE 12 hominis om. r 14 et respondet R et respondebit ei r respondet E pro imperitia lacunam habet r 15 liber r 16 mon- strauit r cum intelligentiam docti ad intelligendum r 17 claustri misterii R. non adeuntes illos r 18 utrique R utriusque rE comparentur r 19 contexta RE conscripta r 20 omnia illa unige- niti r 21 et in aeternum conglorificandi r 22 et regnandi r 23 post panduntur des. fol. 1 R; quae secuntur usque ad uerba sub gestorum historia in hoc cod. desunt , quia aliquot folia interciderunt.
instructio psalmorum.
7
intellegentiae aditum denegarent, sub denuntiatione poenae ita a domino arguuntur: uaeuobis legis doctores, qui abstulistis clauem scientiae: ipsi non introitis et introeuntes non sinitis introire, negantes enim Christum, cuius aduentus opus est prophetarum, clauem scientiae abstulerunt; quia cognitionem legis, quae aduentum domini cor- poreum praedicauit, fides corporei aduentus abnegata praecludit.
6. Et hoc quidem ex omni scripturarum propheticarum genere dictum esse intellegendum est, ut, nisi in aduentum domini ex uirgine in hominem procreandi intellectae et recognitae fuerint, intellegentiae earum uis obsignata habeatur et clausa, tamen nequaquam psalmorum librum nisi per fidem aduentus eius posse intellegi, ita beati Ioannis Apocalypsi docemur: et angelo Philadelphiae ecclesiae scribe: haec dicit sanctus et uerus, qui habet clauem Dauid, qui aperit, et nemo claudet; qui claudit, et nemo aperiet, clauem igitur Dauid habet, quia ipse haec septem quaedam signacula, quae de corporalitate eius et passione et morte et resurrectione et gloria et regno et iudicio Dauid de eo in psalmis prophetat, absoluit, aperiens, quod nemo claudet, et claudens, quod nemo aperiet; quia per hanc, quae in illo expleta est prophetia, aperiet, quod nemo praecludet, et contra expletae in eo prophetiae fide abnegata claudet, quod nemo possit aperire, nullus enim nisi ille, in quo haec prophetata sunt et expleta, clauem intellegentiae huius impertiet, denique id ipsum in consequentibus docuit, dicens: et uidi super dexteram sedentis in throno librum scriptum de intus etde foris, signatum signaculis septem; et uidi alterum
2 Luc. XI, 52. 13 Apoc. III, 7. 26 Apoc. V, 1 sq.
3 ipsique r 11 intelligentiairuuis « intelligentiarum uis D intelli-
gentia earum (om. uis) rt 16 et nemo claudet et claudet et nemo r 17 haec septem quaedam scripsi (cf. quae dixi Stud. 1886 , 339 et infr. p. #, 11) per. haec septem quaedam rdxb per hoc in quedam d 2 per haec ui quadam e 20 absoluit DE absoluet r aperiens om. r et claudens DE et claudet r 21 quia per haec qa 22 prophetia rDa prophetiam « 25 in consequentibus r consequenter DE cf. Stud.
1886 , 332.
5
10
15
20
25
8
sancti Hilarii episcopi
angelum ualidum, praedicantem in uoce magna: quis est dignus aperire librum et soluere signacula eius? et nemopotuit neque in caelo neque in terra neque infra terram aperire librum, neque uidere 5 ipsum, et ego flebam multum, quia nemo dignus repertus esset aperire librum, neque uidere ipsum, et unus de senioribus ait mihi: noli flere, ecce uicit leo de tribuluda. radix Dauidaper ire librum et septem signacula eius, liber iste et praeterita et 10 futura in his, quae intro et foris scripta erant, continens a nemine dignus est aperiri; et apostoli fletus ob desiderium intellegentiae et dolorem difficultatis exoritur, sed uicit leo de tribu Iuda et radix Dauid, librum et signacula eius aperire: quia solus septem illa, quae superius docuimus, signacula, qui- i5 bus liber clausus est, per sacramentum corporationis suae et diuinitatis absoluit. id ipsum autem dominus post resurrec- tionem testatus est, dicens: quoniam omnia oportet inpleri, quae scripta sunt in lege Moysi et in prophetis et in psalmis de me. per haec ergo omnis 20 prophetiae liber et signatus et clausus est; quia creditis his, quae inpleta per eum sunt, cuncta illa, quae signata et clausa sunt, et aperientur et absoluentur.
7. Et quamquam omnia a diuino spiritu per Dauid dicta esse ipsa domini professione noscamus, tamen etiam id ipsum pro- 25 phetiae huius species docet, supernae et caelestis in eo doctrinae
17 Lue. XXIY, 44.
1 in uoce rD (cf. Tischendorf Nou. Test. Vat. p. 262 iv cpowfj jueyakj]) uoce E 4 neque infra terram om. r 5 et ego flebam multum r (cf. Tischendorf 1. c .) et flebam DE quia nemo — uidere ipsum om. r 7 ait rd2E dixit dl 10 intro r intus DE 11 dignus est rE est dignus D apostoli rDe apostolo b 12 exurit quia uicit r de rb ex De 14 pro uoce solus lacunam habet r illa ** superius * *** signac **** liber; linea quae hanc lacunosam sequitur uacat r 16 absoluat ipsum ut autem r 17 quoniam omnia oportet impleri D quoniam oportet inpleri r quoniam oportet omnia impleri e quoniam oportet impleri omnia b 20 est signatus et clausus r *** ditis his **** pleta per **** cuncta ***** signa lin. seq. uacat r 23 a re om. Da 25 docet rb edocet Da doctrinae scientiam r doctrinam scientiae DE.
instructiopsalmorum. 9
scientiam extitisse. eo enim organo prophetatum est, grsece psalterium, hebraice nabla nuncupato, quod unum omnium musicorum organorum rectissimum est, nihil in se uel peruer- sum continens uel obliquum, neque quod ex inferioribus locis in sonum concentus musici commouetur: sed in formam do- minici Corporis constitutum organum sine ullo inflexu deflexuue directum est, organum ex supernis commotum et inpulsum et in cantionem supernae et caelestis institutionis animatum, non humili et terreno spiritu, ut cetera terrae organa, personum, non enim ille humilia atque terrena in illo corporis sui organo praedicauit, sicut ipse testatus est: qui est de terra, de terra est et de terra loquitur, qui autem de caelo uenit, quae uidit et audiuit, testatur, per hunc ergo supernum spiritum deus cantatur in psalmis, in forma domi- nici corporis, in quo caelestis spiritus est locutus, forma quo- que terreni huius et musici et ex supernis concinentis organi con parata.
8. Non est autem ignorandum, indiscretum apud Hebraeos numerum esse psalmorum, sed sine ordinis adnotatione esse conscriptos, non enim illic primus aut secundus aut tertius aut quinquagesimus aut centesimus praenotantur, sed sine dis- crimine aliquo ordinis numeri que permixti sunt. Esdras enim, ut antiquae traditiones ferunt, incompositos eos et pro auctorum ac temporum diuersitate dispersos in uolumen unum collegit et rettulit, sed septuaginta seniores, secundum Moysi traditionem ad custodiam legis doctrinae in synagoga manentes, postea quam illis a rege Ptolomaeo transferendae ex hebraeo in graecum ser- monem totius legis cura mandata est, spiritali et caelesti scientia uirtutes psalmorum intellegentes in numerum eos atque ordinem
11 Ioh. III, 31.
2 psalterium r psalterio DE nuncupatum r 10 in illo r in ipso DE 14 in forma rDe in formam b 19 numerum ora. r fort. et sine 21 praenotantur r dle praenotatur d2b sed sine discrimine aliquo rb sed sine prescriptione aliqua De 26 ad custodiam legis doctrinae scripsi (cf. Ps. II cap. 2) ad custodiam legis et doctrinae d2a ad custodiam legis et doctrinam r ad custodiendam legis doctrinam dxe 27 illis om. r a rege Antiocho rd1 28 spirituali r.
5
10
15
20
25
10
sancti Hilarii episcopi
redegerunt, singulis quibusque numeris pro efficientia sua et absolutione perfectis perfectorum et efficientium psalmorum ordinem deputantes.
9. Et quamquam id ipsum ex singulorum psalmorum uirtuti- 5 bus intellegi possit, tamen absolutissime in gestorum et tem- porum historia edocemur, psalmorum scilicet conlocationes secundum perfectorum numerorum esse efficientias ordinatas, psalmus enim tertius secundum historiam quinquagesimo psal- mo posterior est; inscriptio namque utriusque multo interuallo io temporis aetatisque diuersa est. nam ille, quae sub Uria et Dauid sunt gesta, conpleetitur: ille autem fugam Dauid Abes- salon filio suo eum persequente significat; sed uirtus ac sacra- mentum numeri perfecit, hunc et illum pro conpetentibus et sibi congruis numeris conlocari.
15 10. Inscriptio uero quinquagesimi psalmi secundum historiam
quinquagesimi et primi psalmi inscriptione posterior est. sed quinquagesimi numeri uirtus exigebat et Doec Idumaei inpaeni- tens in Dauid odium postulabat, anteriorem postponi et poste- riorem anteferri, ut remissio peccatorum in numero quinqua- 20 gesimo conlocaretur et poena perfidiae numerum constitutae remissionis excedens careret uenia, cum et tempus et numerum paenitentiae perdidisset, nam cum in quinquagesimo, in quo sunt sabbata sabbatorum, secundum iubelaei anni praeformationem peccatorum remissio sit constituta, conpetenter hic psalmus, in 25 quo paenitentia lata peccatorum remissio postulatur, in ordine est huius numeri conlocatus.
11. Tribus uero quinquagesimis psalmorum liber continetur: et hoc ex ratione ac numero beatae illius nostrae expectationis
1 redegerunt ut in singulis r 3 pro ordinem deputantes r haec habet : uirtus intelligi possit 4 et quamquam — intellegi possit om. r 6 edocemur r docemur DE 7 efficientias r efficientiam DE 8 Incip. cod. V quinquagensimo V 9 inscribtio V 12 olim perse- quente e sed uirtus scripsi , et uirtus VrDe et tamen uirtus tb 13 perfecit Vr perficit DE pro VrDe sic pro t b 16 quinquagesimi primi rd 2 17 uirtus exigebat Vr (cf. Ps. LI cap. 2 numeri uirtutem) uirtus et perfectio exigebat DE doec idomaei V doech idumei r 20 numero r 21 carere V 22 in quo sunt r in quo est VE 23 iubelei V 25 lata Vr anlata D antelata E.
instructio psalmorum.
11
existit. namque qui et primse quinquagesimae et secundae deinde quinquagesimae et tertiae rursum quinquagesimae, in qua finis est libri, consummationem diligenter aduertat, prouidentiam dispositorum in hunc ordinem psalmorum cum dispensatione salutis nostrae intelleget conuenire. cum enim primus gradus sit ad salutem, in nouum hominem post peccatorum remissio- nem renasci, sitque post paenitentiae confessionem regnum illud domini in sanctae illius duitatis et caelestis Hierusalem tem- pora seruatum, et postea consummata in nos caelesti gloria in dei patris regnum per regnum filii proficiamus, in quo de- bitas deo laudes uniuersitas spirituum praedicabit : facile intel- legemus in singulis psalmorum uirtutibus sub quinquageno numero conlocatis sacramentum dispositionis huius quinqua- genariae contineri.
12. Esse autem haec sabbata sabbatorum, septenarius numerus per septem in septuplum connumeratus ostendit; quem tamen ogdoas, quia dies eadem prima quae octaua, se- cundum euangelicam plenitudinem in ultimo sabbato adiecta consummat, et haec quidem sabbata sabbatorum ea ab apo- stolis religione celebrata sunt, ut his quinquagesimae diebus nullus neque in terram strato corpore adoraret neque ieiunio festiuitatem spiritalis huius beatitudinis inpediret; quod ipsum extrinsecus etiam in diebus dominicis est constitutum, qui ultra sabbati numerum per plenitudinem euangelicae praedicationis accedunt, namque cum in septimo die sabbati sit et nomen
1 et secundae deinde quinquagesimae et tertiae rursum t et secundae deinde quinquagesimae (quinquagensimae V) centesimum (centen- simum V) psalmum et tertiae rursum Vr et secundae deinde quinquagesimae psalmum et tertiae rursum E 3 aduertit r proui- dentia V 4 dispensatione ex dispensationem m. 2 V 7 sitque ex sitquae m. 2 V 9 seruatum Vr reseruatum E consummatae V 10 fili V 11 intellegemus V intelligamus r intelligimus E 12 sub quinquageno numero Vr sub quinquagenario numero t sub quinquagenariae numero e 13 dispositionis Vr dispensationis De 15 esse autem sabbata sabbatorum haec r 17 ocdoas V 18 adiectum Vr 20 re- ligione ex regione m. 2 V regione t quinquagesimae ex quinqua- gesime m. 2 V 22 spiritualis r 23 in diebus est dominicis V 25 namque ex namquae V.
5
io
15
20
25
12
sancti Hilarii episcopi
et obseruantia constituta, tamen nos in octaua die, quae et ipsa prima est, perfecti sabbati festiuitate laetamur.
13. Et dignum est hanc ogdoadis perfectam sacramentis caelestibus uirtutem in psalmo eo, qui octauo in numero dis- 5 positus est, contueri, cui pro torcularibus titulus adiectus est, uasculis in nouos fructus praeparatis et ad feruentis musti calorem continendum innouatis. et numerus iste ad percipien- dos fructus euangelicos, caducis his corporum nostrorum uas- culis reformatis, secundum ogdoadem est euangelicam destina- io tus. et hoc psalmi istius textus et sermo testatur, ogdoadis quoque istius uirtus tamquam in uirtute sexti psalmi et numeri, quo pro octauo oratio est, continetur: et hoc numeri ratio perfecit, ut et in sexto pro octauo esset oratio et in octauo titulus pro torcularibus adderetur, tribus autem in numeris is haec torcularium superscriptio reperitur. nam et octauus et octogesimus et octogesimus tertius psalmus hunc habent titulum, ut in numeris perfectis perfectae huius beatitudinis ordo consi- steret; ita tam en, ut simplicem ogdoadem et ogdoadis decadem sacra- mentum triadis, quae nostris Trinitas est nuncupata, concluderet. 20 14. Et hanc quidem ogdoadis perfectionem etiam in cen-
tesimo atque octauo decimo psalmo cognoscere possumus, namque in octonum numerum per octonos uersus secundum Hebraeos singularum litterarum initia collecta sunt; sed et ipsa uirtus psalmi sacramentum ogdoadis edocet, sunt autem in 25 eo ogdoades uiginti duae, nam octoni uersus singularum litte- rarum initiis deputantur: et hoc ea ratione efficitur, ut, quia psalmus iste perfectum uirum secundum doctrinam euangelicam consummat, per omnes uiginti et duas Hebraei sermonis lit- teras sub sacramento ogdoadis erudiremur.
3 ocdoadis V 4 in psalmo eo die in psalmo et V in psalmo r 5 contueri VE contineri r 6 musti liquorem dle 9 ocdoadem (et sic semper) V 11 tamquam in uirtute Vr etiam in uirtute E 12 pro h. I. om. Vr ( sed cf. lin. seq. ubi hi quoque cod. pro octauo praebent) et hos V 13 perfecit Vr perficit E 15 repperitur Vr 16 et octo- gensimus tertius V et centesimus tertius r 19 quae nostris Vr quae a. nostris E 20 in centesimo adque octauo decimo V in centesimo atque decimo octauo rE 25 ocdoades XXII V ogdoadis XXII r 28 uiginti duas et r hebrei ex hebreis m. 2 V.
instructio psalmorum.
13
15. Et ea causa est, ut in uiginti duos libros lex Testamenti Veteris deputetur, ut cum litterarum numero conuenirent. qui ita secundum traditiones ueterum deputantur, ut Moysei sint libri quinque, Iesu Naue sextus, Iudicum et Buth septimus, primus et secundus Regnorum octauus, tertius et quartus in nonum, Paralipomenon duo in decimum sint, sermones dierum Esdrae in undecimum, liber Psalmorum duodecimus sit, Salo- monis Prouerbia, Ecclesiastes, Canticum canticorum in tertium decimum et quartum decimum et quintum decimum, duode- cim autem minores Prophetae in sextum decimum, Esaias deinde et Hieremias cum lamentatione et epistula, sed et Daniel et Ezechiel et Iob et Hester uiginti duum librorum numerum consumment, quibusdam autem uisum est, additis Tobia et Iudith uiginti quattuor libros secundum numerum graecarum litterarum connumerare, Romana quoque lingua media inter Hebraeos Graecosque collecta; quia his maxime tribus linguis sacramentum uoluntatis dei et beati regni expectatio praedi- catur: ex quo illud Pilati fuit, ut his tribus linguis regem Iudaeorum dominum Iesum Christum esse praescriberet, nam quamuis multae barbarae gentes dei cognitionem secundum apostolorum praedicationem et manentium hodie illic ecclesiarum fidem adeptae sint, tamen specialiter euangelica doctrina in Romano imperio, sub quo Hebraei et Graeci continentur, consistit-
16. Consequens autem est, secundum octonarium hunc uiginti et duarum ogdoadum numerum eum, qui subiectus est in quindecim canticis graduum, psalmorum numerum
2 deputetur ex deputemtur m. 2 V 3 moysei V (c/. Neue Formenl. 7, 333) moysi (mosi a) rE 5 octauus Vr in octauum E 7 hesdrae V duodecimus sit Vr in duodecimum E solomonis V 8 aecclesiastes V ecclesiasten r 9 quartum decimum ex quartum decim V duo- decim ex duodecimum V 10 minores scripsi Bened. adnotatione usus , ones V omnes rt, om. E (c/. Stud. .1886, 332) profetae V eseias V 12 hester ex ester V uiginti duum V XXII r uiginti et duorum a uiginti et duum « 13 tobiae r 14 graecarum ex graecorum m. 1 V 16 qui his V 18 illut V 20 barbarae ex barae m. 2 V 21 illic hodie V eclesiarum V 22 in romano imperio Vr in Romani imperii E 23 consistit Vr sede consistit E 24 octonarium numerum r 25 ocdoarum V ogdradarum r numerum h. I. om. r eum om. Vr.
5
io
15
20
25
14
sancti Hilarii episcopi
contueri, post perfectam enim illam praecedentium ogdoadum doc- trinam hoc canticum graduum in quindecim psalmos ex duobus perfectis numeris oportuit conuenire, hebdomade scilicet et ogdo- ade, id est septimo et octauo numero, namque per obser- 5 uantiam legis, quae in hebdomade est constituta, et euangelicum profectum, qui ogdoadis et praesenti religione et sperata expec- tatione perficitur, hoc cantico graduum in caelestia et aeterna conscenditur, nam et in templum per hunc numerum graduum principes sacerdotum in sanctorum sancta scandebant: ut, quia 10 neque hebdomas legis sine euangeliorum ogdoade, neque og- doas euangeliorum sine legis hebdomade uirum posset praestare perfectum, quisque perfecte credidisset perfectum hunc uerum- que, qui in quindecim graduum cantico est, hebdomadis et ogdoadis numerum, ille in his perfectis et beatis et sanctis 15 sanctorum locaretur.
17. Quamquam uero haec a nobis secundum numeros et legis obseruatione conplacitos et in sacramento euangelico distribu- tos ita dicta sint, tamen absolute uniuscuiusque numeri uirtu- tem ex superscriptionibus psalmorum et dictorum ipsorum 20 intellegentia consequemur. sunt autem superscriptionum om-
t
1 contineri Vr a, sed cf. supr. p. 12,5 pos corr. m. 1 V 2 gradum V 3 ebdomadae scilicet ocdoade V epdoade scilicet ocdoades r 4 namque Vr nam E 7 hoc Vr isto E 8 nam et ex nam corr. m. 2 V 9 scande- bant VrD conscendebant E 10 hebdomas Ed. Basii, obdomades V1 ebdomades V2r ebdomada Dta 12 cf. quae de lioc loco , qui nota illa uerborum perturbatione in nostris libris totiens obuia ualde corruptus est traditus, probabiliter ita sanando disputaui Stud. 1886 p. 885. quisque ille perfecte (perfectae V) credidisset in his perfectis et beatis et sanctis sanctoru perfectum hunc uerumque, qui in quindecim graduum (gradum V) cantico est, ebdomadis et ogdoadis (ocdoadis V) numerum (numero r) locaretur Vr quisque ille perfecte credidisset in his perfectis et beatis sanctis sanctorum perfectum hunc uirum q i quindecim graduum catico est hebdomadis et ogdoadis numeru locaret ad 2 quo usque illa (ille t) perfecte credidisset in his perfectis et beatis sanctis sanctorum perfectus in hoc utroque, qui in quindecim graduum cantico est, hebdomadis et ogdoadis numero locaretur tb 16 et legis ex et legis et m. 2 V et legis r in legis £ sine legis Da 17 conplacitos V complacitos rDa completos £ distributus V 18 sint Vrd2 a sunt £ absolute V absolutae r absolutius E ueri uirtutem V uiri uirtutes r 20 intellegentiam Vr conseq.murF superscribtionum V.
instructio psalmorum.
15
nium tituli diuersi. nam praeter eos, qui auctorum suorum nominibus aut causarum uel temporum significationibus prae- notantur, sunt alii, quibus titulus in finem est; alii, quibus tantum psalmus cantici, uel canticum psalmi: et necesse est diuersas causas diuersarum superscriptionum exti- tisse. non enim sine causa tanta rerum diuersitate hic titu- lorum ordo conuertitur, ut nunc in finem, nunc psalmus, nunc canticum, nunc canticum psalmi, nunc psalmus cantici ad distinctionem psalmi, qui subiacet, praeferatur, et quamquam in singulis quibusque psalmis singularum quarumque inscriptionum causas praestare nitamur, tamen ad conpendium studiosae intellegentiae in breuem sermunculum uirtutem super- scriptionum omnium coartamus.
18. Finis est, cuius causa cetera sunt; ipsum autem nulli alii causam suam praestat, ob finem enim omnia, nihil uero aliud post finem, namque ad finem tenditur et ad finem desi- nitur. ita finis et anteriorum perfectio est et ex se nihil in aliquid aliud protendens propria in semet sui ipsa possessio est. psalmi igitur, qui inscribentur in finem, ita intellegendi sunt, ut ex perfectis atque absolutis bonorum aeternorum doc- trinis et spebus existant: quia ad ea, quae in his dicentur, fidei se nostrae cursus extendat et in his, nullo ulteriore procursu, ipso suo optatae et adeptae beatitudinis fine requiescat.
19. In musicis uero artibus hae sunt officiorum et generum uarietates. psalmus est, cum cessante uoce pulsus tantum organi concinentis auditur, canticum est, cum cantantium chorus, libertate sua utens neque in consonum organi adstrictus obsequium, hymno canorae tantum uocis exultat. canticum autem psalmi est, cum organo praecinente subsequens et
2 uel temporum VrDcc aut temporum e 3 ali corr. m. 2 V in fine ra 7 in fine ex in fine m. 2 V 11 causas praestarent amore tamen V causas prarent amore tamen r 12 sermunculum Vr sermonem e 14 ipsum autem Vre ipse autem b 16 aliut V et ad finem Vr sed in fine E 17 ex om. r nichil r in aliquit (om. aliud) V 18 ipsa Vr cf. Neue Formenl. 7, £74, ipso ipse (om. sui) Da 19 inscribuntur rE 20 ad- que V 21 speb. V (cf. Ps. LI cap. 1) speciebus rE adsistant Vr dicuntur E 22 se sup. lin. a m. 2 V nullo ulteriore procursu VrDe nullo ulteriore tendens procursu b 28 canore V.
5
15
20
25
16
sancti Hilarii episcopi
aemula organo uox chori canentis auditur, modos psalterii mo- dulis uocis imitata, psalmus uero cantici est, cum choro ante cantante humanae cantionis hymno ars organi consonantis aptatur, uocisque modulis praecinentis pari psalterium suauitate 5 modulatur, his ergo quattuor musicae artis generibus con- petentes singulis quibusque psalmis superscriptiones sunt coap- tatae. ex uirtutibus autem psalmorum et ex ipsis doctrinae musicae diuersitatibus causa uniuscuiusque superscriptionis ostenditur.
10 20. In eo enim psalmo, in quo tantum psalmus inscribi-
tur, fidelium operum et religiosorum gestorum aut doctrina aut confessio continetur, cum propheta commemorando, quae egerit, ad doctrinam nos gestorum similium instituit, motibus corporei organi nostri ad pios officiorum usus temperatis, at uero cum 15 canticum tantum in titulo praeponitur, scientia in eo spiri- talis et intellegentia caelestis arcani, quam quis per cognitio- nem sapientiae consequitur, existit: cum non commemoratis fidei operibus solam doctrinam perfectae de deo cognitionis ostendit, non enim statim omnis scientia in bono opere est; 20 neque rursum omne opus bonum ueram scientiam consequitur, ob quod est et illud, quod in tertio superscriptionum genere est, canticum psalmi, cum bonorum operum efficientiae scientiae doctrina coniungitur. prius enim in bonis operibus uiuendum est, ut perfecta possit ea, quae deinceps succedet, 25 diuini sacramenti esse cognitio, secundum id quod dictum est: desiderasti sapientiam? serua mandata, et do- minus praestabit tibi eandem, praestat ergo dominus sapientiam his, qui per meritum operum gratiam intellegentiae
26 Eccles. I, 33.
1 modos V(?)r modum E psalteri ex psalteriu V 3 cantionis Ed. Basii, (cf. Ps. LXIV cap. 3; II cap. 31; LXVII cap. 4; CXL1II cap. 6) canticum Vr catatiois a ymno V consonantis ex consonantes m. 2 V 8 superinscribtionis V 12 quae gerit Vr 13 motibus r motu V (?) E 14 usibus V temperatis Vr temperato E ad uero V 15 in ante titulo sup. lin. a m. 2 V spiritualis re 16 archani ra 20 con- sequetur V 21 illut V generue cnrr. m. 1 V 24 succedet Vr succedit E 27 tibi ex obi corr. m. 2 V 28 qui ex que m. 2 V operum Vre bonorum operum b.
instructio psalmorum.
17
consequuntur, ex his igitur operum doctrinseque studiis psalmi illius, qui canticum psalmi superscribitur, erit causa no- scenda. ubi autem est psalmus cantici, illic per cogni- tionis scientiam usus boni operis tractatur, cum quando desi- derabilem nobis fidelium gestorum efficientiam praestet anterior de deo adepta cognitio.
21. Haec igitur musicae artis quadrifaria diuersitas psalmo- rum est diuersitatibus coaptata: ut psalmus per corporei organi motum in commemoratione gestorum sit, canticum uero per sapientiae cognitionem habeat in se doctrinae scientiam ; canticum uero psalmi est, cum praeeunti gestorum merito cognitio scientiae praestatur, psalmus deinde cantici, cum per adeptae scientiae cognitionem fidelium gestorum opera inchoatur et geritur, per has ergo superscriptionum proprie- tates intellegentiam psalmorum quaeri oportebit, quia unicuique generi prophetiae in proprietate titulorum unumquodque genus musicae conparationis aptatum est. eos uero, qui sine inscriptione ulla significationis alicuius habeantur, ut est primus et secundus et ceteri conplures alii, intellegendum est ex doctrina spiritus sancti ad spiritalem cognitionem gene- ralis scientiae fuisse cantatos, ut unusquisque ex his secundum fidei suae sinceritatem rationem intellegentiae spiritalis expeteret.
22. Aliae uero superscriptiones, quae aut res gestas secundum historiam significant, aut tempora, aut dies, aut aliud aliquid conplexae sunt, uel ex interpretatione nominum, uel ex compa- ratione gestorum, uel ex consimilium specie, ex quibus rebus psalmus consistat, ostendunt: ut, sicubi est pro die sabbati,
1 consequantur V his ex is m. 1 V igitur V ergo rE ope- rantium V r cf. de hoc errore et sim. Acad. p. 31. studiis insistentium psalmi illius r 4 tractatur ex tractur m. 2 V 5 praestat r 8 diuersita- tibus Vr diuersitati E per corporei organi V per organi corporei rE 9 in commemorationem r 10 hat in se r 11 preeunti V praeeunte E
12 scientiae h. L om. Vre, sed cf. uersum sequentem cum om. r
13 opera Vr opus E 15 quaeri r quaerere ex quaere m. 2 V quaerere E 16 generi ex genere m. 2 V profetae V 18 sine scribtione V habentur h 19 primus et secundus Vr primus uel secundus E 20 et doctrinae r 23 aliae ex alie m. 2 V 24 aliut I" 25 conplexa Vr sunt om. Vr interpraetatione V.
XXII. Hilar. Piet. pars. I.
5
10
15
20
25
2
18
sancti Hila r ii episcopi
aut pro occultis filii, aut pro dieoctaua, per corporalem superscriptionum significationem spiritalis psalmi intellegatur editio; uel, cum illius Dauid, uel illi Dauid, uel Abes- • salon, uel Saul, uel Doec in titulo sub gestorum historia 5 prsBnotantur, in eo aut per pronominum qualitates, ut illi uel illius Dauid, aut per nominum uirtutes, ut est in A b e s s a 1 o n et Saul el Doec, prophetiam, quse in psalmo sit, consequamur.
23. Diapsalma uero, quod interiectum plurimis psalmis est, cognoscendum est, demutationem aut personae aut sensus
io sub conuersione modi musici inchoari: ut, sicubi diapsalma intercesserit, aut aliquid aliud dici, aut etiam ab altero dici, aut in altero artis musicae modulo cantari intellegendum sit. et de personis ac sensibus, ubi diapsalma intercedere reperiemus, rationem adferre temptabimus, ceterum modi musici discipli- 15 nam conseruare translatio graeca et latina non potuit, haec autem in conpendiosam breuitatem festinus ad ipsam psalmorum expositionem sermo collegit.
24. Est autem diligens perpensumque iudicium expositioni psalmi uniuscuiusque praestandum, ut cognoscatur, qua unus-
20 quisque eorum claue intellegentiae aperiendus sit. nam liber omnis similis est urbi pulchrae atque magnae, cui plures aedes diuersaeque sint, quarum fores propriis clauibus diuersisque claudantur: quae cum unum in locum congestae permixtaeque sunt, uolenti unamquamque aedem aperire maximam ignaro 25 adferant difficultatem, ut clauem uniuscuiusque aedis inueniat; sitque aut familiaris scientiae, cognitam clauem cito ex copia illa congestae in unum uarietatis eligere, aut ingentis laboris, aptam et congruam clauem aperiendi uniuscuiusque aditus in-
1 fili V 4 doech r post historia incip.fol. 2 R 5 praenotatur b in eo aut per pronominum qualitates scripsi Stud. 1886 p. 336 in eo pronominum qualitates R in eo per pronominum qualitates e in eo pronominum
us
qualitatibus Vr 5 ut illi R 6 aut om. r per sup. lin. a m. 1 V 7 profetiam V 8 diapsalma R in diapsalma VE in diapsalmo r 10 sub conuersatione Vr 11 aliut V 12 intellegendum est Vr 13 repperiemus VR 14 temptauimus V 21 adque VR complures aedes a aedes complures e 23 in unum locum r 24 sint E aperire om. r 26 necesse in marg. add. m. 1 R 27 congesta r aut ingentis ex ad ingentis in marg. corr. m. 1 R.
tractatus in psalmum I.
19
uenire, quia ratio et qualitas non sinat, non suas elaues clau- stris disparibus coaptare, itaque secundum domini misericor- diam aperiendi uniuscuiusque psalmi clauem reperturi huius ipsius primi psalmi aditum propria sua et congrua claue pan- damus. v
PSALMUS PRIMUS.
1. Principalis hsec in psalmis intellegentia est, ex cuius per- sona, uel in quem ea, quse dicta sint, intellegi oporteant, posse discernere, non enim uniformis et indiscreta eorum est con- stitutio, ut non et auctores habeant et genera diuersa. inueni- mus enim in his frequenter personam dei patris solere proponi, ut in octogesimo et octauo psalmo, cum dicitur: exaltaui electum de plebe mea. inueni Dauid seruum me- um, in oleo sancto unxi eum. ipse inuocabit me: pater meus es tu et susceptor salutis me se. et ego primogenitum ponam eum, excelsum super omnes reges terrae, personam uero filii in plurimis fere introduci, ut in septimo decimo: populus, quem non co- gnoui, seruiuit mihi; et in uicesimo primo: di ui serunt uestimenta mea sibi et super uestem meam mise- runt sortem, nunc autem primum hunc psalmum uel ex persona patris, uel ex persona filii non posse intellegi, res ipsa abso- lute docet: sed in lege domini fuit uoluntas eius, et in lege eius meditabitur die ac nocte, in eo enim psalmo, in quo personam patris designari meminimus, propria et apta memorantur, cum dicitur: ipse inuocabit me: pater meus es tu, deus meus, et susceptor salutis me se.
12 Ps. LXXXVIII, 20 sq. 18 Ps. XVII, 45. 19 Ps. XXI, 19.
1 sinat ex sinit R 2 dmi V dni Ra 3 aperiundi V repperi- turi R 4 propria et R 6 inc. psalmus I. V duo uersus uacui R 7 intelligenti = = a R 8 sunt Ve 9 est eorum E 10 diuisa V 11 persona V 12 octogensimo et octauo V LXXX. VIII. (VIII in ras.) R octogesimo octauo E 14 sancto meo E inuocauit R 16 super reges RE 18 ut in XVII. R i septimo decimo V ut in decimo septimo psalmo E 20 sibi uestimenta mea E 21 hunc primum V uel ex persona patris sup. lin. add. m. 1 V 22 fili V 23 post docet VE add. : cum in eo ait et add. m. 2 V 25 propria ei et e 26 inuo- cauit R 27 inter susceptor et salutis spatium uacuum 7 — 8 litter. R •
2*
5
10
15
20
25
20
sancti Hilarii episcopi
et in eo, in qno filius loqui docetur, ipse se ex his, quae com- memorat, dictorum suorum profitetur auctorem, dicens: popu- lus, quem non cognoui, seruiuit mihi, dum enim et pater dicit: ipse inuocabit me et filius ait: populus 5 seruiuit mihi, ipsos se esse, qui de se loquantur, ostendunt, at uero nunc cum dicitur: sed in lege domini fuit uo- luntas eius, nulla domini persona de se loquentis ostenditur, sed alterius potius, beatitudinem eius scilicet uiri, cuius in lege domini uoluntas sit, praedicantis, persona itaque prophetae, 10 cuius ore spiritus sanctus loquatur, nunc esse noscenda est officio oris eius ad cognitionem nos sacramenti spiritalis erudiens.
2. Et cum haec loquatur, quaerendum est, de quo uiro eum loqui intellegere debeamus, ait enim : beatus uir, qui non abiit in consilio impiorum etinuia peccatorum 15 non stetit et in cathedra pestilentiae non sedit, sed in lege domini fuit uoluntas eius, et in lege eius meditabitur die ac nocte, et erit tamquam lignum, quod plantatum est secus decursus aqua- rum, quod fructum suum dabit in tempore suo. et 20 folium eius non decidet: et omnia, quae cumque faciet, bene dirigentur, multos uel praesenti sermone uel ex litteris ac scriptis eorum conperi ita sensisse de psalmo hoc, quod significari in eo dominus noster lesus Christus in- tellegi debeat, cuius beatitudo in his, quae subiecta sunt, praedi- 25 cetur. sed id nec modo, nec ratione docuerunt: bonae quidem opinionis affectu, quia omnis ad eum prophetia est referenda psalmorum: sed ubi et quando ad eum prophetiae ipsius sermo se referat, rationabilis scientiae discernendum est ueritate.
4 ipse inuocauit V inuocabit ( om . ipse) RE 8 alterius ex alrius m. 2 V beatitudine R uidelicet Ve 9 praedicantis (i in ras. a m. 2 , prob. erat praedicantes) V predicatur R 10 loquatur ex loquantur R loquitur E inter est et officio 2 litt. in ras. R 12 et quia infusus huic profetae sps
sanctus haec loquatur V 16 lege ex le corr. in marg. m. 2 V 20 non
defluet RE 21 fecerit R 22 scribtis V 23 hoc om. Ve atque
intelligi E cf. Abh. IV , 64 25 ante id una litt. eras. R docuere E
26 referenda est profetia V 27 profetae illius sermo referat K
tractatus in psalmum I.
21
3. Ea autem, quse in exordio psalmi posita sunt, minime per- sonae eius dignitatique conueniunt; et incautam hanc ita prae- dicandi facilitatem ipsa illa coarguunt, quae continentur in psalmo, cum enim dicitur: et in lege domini fuit uo- luntas eius, cum lex per dei filium lata sit, quomodo ad 5 eum ob id beatitudo referetur, quia uoluntas eius in lege do- mini fuerit, cum dominus ipse sit legis? quod autem lex eius sit, in psalmo septuagesimo et septimo ipse testatur, quo ait: ad tendit e, populus meus, in legem meam, inclinate aurem uestram in uerba oris mei. aperiam in pa- 10 rabola os meum, et haec Matthaeus euangelista ab ipso dicta esse confirmat, dicens: ideo in parabolis loque- batur, ut inpleretur quod dictum est: aperiam in parabolis os meum, prophetiam ergo suam dominus rebus inpleuit. nam in his, in quibus locuturum se spoponderat, 15 parabolis est locutus, id autem quod ait: et erit tamquam lignum, quod plantatum est secus decursus aqua- rum — in quo conparatiue beatitudinis profectus ostenditur — quomodo personse eius poterit coaptari, ut sit dei filio planta- tum lignum beatius, ob quod beatus sit, quia aliquando simi- 20 litudinem eius profectu beatitudinis consequatur? dehinc cum secundum Sapientiam et apostolum et ante ssecula et ante tempora seterna sit et primogenitus omnis creaturse sit, et in ipso et per ipsum creata sint omnia, quomodo his rebus cum fiet similis, beatus est, quse ab ipso sint instituta? cum neque 25 creatoris uirtus ad beatitudinis sme perfectionem conparatione egeat creaturse, neque primogeniti antiquitas in eo, quod erit
9 Ps. LXXVII, 1 sq. 12 Matth. XIII, 35.
1 ea ex et m. 2 V minimae R 2 incautae. R 3 illa ipsa e 4 cum enim dicitur om. V 5 Inlata sit R 6 ob id om. V 8 in om. V septuagesimo et septimo V LXXVII. R septuagesimo septimo E testatus est Ve cum ait e 9 popul’ (om. meus) a popule meus e in legem ex in lege m. IV 10 aures uestras e in parabolis E 11 Mat- theus V Matheus R euuangelista R ab eo e 14 suam om. V rebus dominus E 15 expleuit VE quibus (om. in) R se locu- turum V 18 conparatiuae R 20 ob quod beatius sit Ra 21 cum ipse sapientia et apostolus V 22 ante ex inte m. 2 V 25 si-
s t
mili V es V sunt VE (praeter Basii.) 26 conparationem aegeat V.
22
sancti Hilarii episcopi
tamquam lignum, tempus prseposterse con parationis admittat, id enim, quod erit per expectandum adhuc tempus, non potest uideri ut aut fuerit, aut iam sit in rerum natura, quidquid
autem iam est, non eget dilatione temporis, ut ad id, quod 5 erit, inchoetur, quia antiquitate exordii sui esse iam permanet.
4. Itaque quia hsec a diuinitate unigeniti dei filii domini nostri Iesu Christi intelleguntur aliena, uir ille hic a propheta beatus praedicari opinandus est, qui se ei corpori, quod dominus adsumpsit, in quo homo natus est, conformem studio aequitatis
io et totius iustitiae perfectione praestiterit, et sane id ita intel- legi oportere, plenior psalmi expositio monstrabit.
5. Speciosissimum autem hoc et dignissimum incipiendorum psalmorum sanctus spiritus sumpsit exordium, ut humanam infirmitatem per spem beatitudinis ad innocens religionis stu-
15 dium adhortaretur, ut sacramentum dei corporati doceret, ut communionem gloriae caelestis polliceretur, ut poenam iudicii denuntiaret, ut differentiam resurrectionis ostenderet, ut proui- dentiam dei in retributione monstraret, perfecta scilicet con- summataque ratione tantae prophetiae ordinem inchoauit, ut 20 hominum inbecillitatem ad fidei studium beati uiri spes infice- ret, spei beatitudinem conparata ligni beatitudo sponderet, inso- lentem impietatem intra metum denuntiata impiis seueritas coherceret, meriti differentiam in consiliis sanctorum condicionis ordo distingueret, dei magnificentiam in cognoscendis iustorum 25 uiis aequitas constituta monstraret, sed res ipsas et earum uerba tractemus.
1 praeproperae V admittit V 3 aut fuerit aut om. V iam sit habere naturae VR quod autem V 4 iam om. V ut ad aliquid erit in-
a
choetur R ut ad aliquid inchoetur e 5 qui corr . m. 2 V , , ^
6 di fili doni n ihs (corr. m. 2) xpi V filii dei domini nostri Iesu Christi E 7 aliena fena in ras. et postea 4 litt. eras.) R profeta V 9 In quo R a id est in quo Ve 15 adortaretur R ut ante communionem sup. lin. a m. 2 V 17 differentiam ex differrentiam m. 2 V 19 tanti profetae V tantae prouidentiae e ut humanam infirmitatem V
21 ligni beatitudo Vr ligni similitudo RE (sed cf. infr. cap. 14)
22 inpiis ex impiis (s sup. lin. add. — ante hanc uocem una linea eras.) R in his V 23 coerceret ex coherceret R differentiam ex differentia m. 2 V 25 sed (s eras.) R nunc et E eorum, RE.
tractatus in psalmum I.
23
6. Beatus uir, qui non abiit in consilio impiorum et in uia peccatorum non stetit et in cathedra pestilentise non sedit, sed in lege domini fuit uoluntas eius, et in lege eius meditabitur die ac nocte, quinque generum obseruantiam beato uiro subesse propheta commemorat : primam in impiorum consilio non eundi, alteram in peccatorum uia non consistendi, tertiam in cathedra pestilentise non sedendi, tum deinde uoluntatis in lege domini ponendse, postremo in ea die noctuque meditandi, ergo necesse est differre impium a peccatore, peccatorem a pestilente; maxime cum sit impiis consilium, peccatori uia, cathedra pestilenti, dehinc cum in consilio impiorum eatur potius quam stetur, in uia uero peccatoris stetur magis quam eatur. quarum rerum causas ut intellegere possimus, discernendum est, quanto differat peccator ab impio, ut per id intellegi possit, cur peccatori uia, et impio consilium deputetur ; dehinc cur et in uia standum et in consilio eundum sit, cum humana consuetudo et in consilio standum et in uia eundum esse decernat, non omnis, qui peccator est, et impius est: impius autem non potest non esse peccator, et sumamus ex usu conscientiae communis exemplum, patres suos amare possunt filii, licet ebriosi sint et lasciui et prodigi ; et inter haec uitia carent impietate, qui non carent crimine, impii uero, licet in praecipuis sint continentiae fruga- litatisque uirtutibus, omne tamen, quodcumque aliud extra impie- tatem erit crimen, in contumelia parentis excedunt.
7. Igitur secundum hoc propositum exemplum impium discerni a peccatore non dubium est. et impios quidem eos esse natura ipsa iudicii communis ostendit, qui cognitionem dei expetere fastidiunt, qui nullum esse mundi creatorem inreligiosa opinione
4 et in lege dni meditabitur V bac nocte R 6 propheta om. 1" in consilium VRe, sed cf. Acad. p. 24 et infr. cap. 7 non ineundum V
7 in ante peccatorum sup. lin. a m. 2 V uiam non cosistendum V
8 sedendum V 9 meditandum V 12 in consilium VRe ante
t
eatur una litt. eras. R 13 eatur ex ineatur m. 1 V 14 es corr.m.2 V quantum Ve 15 qur R 17 in consilium Re 21 filii (lii in ras .) R 23 uero om. V in eras. R praecipui ex praecipuis R 24 aliut V extra inpietate ex exintra pietate corr. m. 2 V.
5
10
15
20
25
24
sancti Hilarii episcopi
praesumunt, qui mundum in hunc habitum ornatumque fortuitis motibus constitisse commemorant, qui, ne quod iudicium crea- tori suo ob uitam recte criminoseue gestam relinquant, uolunt ex naturae necessitate se nasci et ex eadem rursum necessitate 5 dissolui. horum igitur omne consilium fluctuans, incertum ac uagum est et in isdem ac per eadem sine ulla consistendi statione differtur; non enim tenet modum definitionis alicuius, creatorem mundi disputatio docere ausa non est. cum enim quaeras, cur mundus et quando et in quantum? et utrum 10 mundus homini, an homo mundo? et mors ob quid, uel quo usque, uel qualis? circa haec impietatis suae consilia agitur semper et uadit, loco consistendi in his consiliis non reperto.
8. Sunt et alia consilia impiorum, eorum scilicet, qui in hae- resim delapsi nec noui nec ueteris Testamenti legibus conti-
15 nentur, quorum sermo in orbem semper et circulum erroris inflexus, nihil tenens et in nullo consistens indefinitae sententiae cursu recursuque iactatur. quorum impietatis est, deum non ex dei ipsius professione sed ex arbitrii sui uoluntate metiri ; ignorantes non minoris impietatis esse, deum fingere, quam negare; a 20 quibus cum requiras, quo spei ac fidei suae fine sic sentiant, confunduntur, perturbantur, dissimulant, circumerrant et finem ipsum eius, de qua quaeritur, disputationis euitant. beatus ergo uir est, qui in hoc impiorum consilio non abiit, id est, qui ip- sam illam in hoc consilio eundi non admiserit uoluntatem: quia 25 quae impia sunt, uel cogitasse iam crimen sit.
9. Sequens autem est, ut qui in impiorum consilio non abiit, in peccatorum quoque uia non stet, plures enim sunt, qui, cum per confessionem dei ab impietate discreti sint, non tamen a
rant
1 in eras. R 2 commemo corr. m. 2 V 3 criminose ue R 4 se nasci — necessitate om. V, in marg. inf. add. m. 2: necessitate se nasci et ex eadem rursum 5 ac om. V 6 uagu V uacuum Ra hisdem VR cf. Neue Formenl. II, 200 nulla consistendi ratione 1'
7 defertur E alicuius ex alicus m. 2 V 8 non esse VR 9 qur R e
12 et uadit R 13 in heresT VR 14 dilapsi R ueteris ex teris m. 2 V
i
16 et om. V 17 impietas V 20 requiras R 23 consilium VRe 24 consilium VRe non eundi V 26 consiliu ex consilio V con- silium Re 28 discreti sunt T«.
tractatus in psalmum I.
peccato per id liberi sint, in ecclesia quidem manentes, sed ecclesiae disciplinam non tenentes : ut auari, ebriosi, tumultuosi, procaces, superbi, simulatores, mendaces, rapaces, et ad haec quidem nosuitia naturae nostrae propellit instinctus; sed utile est, nos uia hac, ad quam ferimur, abscedere, neque consistere illic, adhibito decedendi ex ea non moroso recursu, et idcirco beatus uir est, qui in uia peccatorum non stetit, natura quifrem in uiam hanc deferente, sed ex uia hac fidei religione referente.
10. Tertius quoque hic obtinendae beatitudinis ordo est, in cathedra pestilentiae non sedere, sederunt in cathedra Moysi pharisaei docentes, sedit et Pilatus in tribunali: cuius itaque cathedrae sessionem existimabimus pestilentem? non utique Moysi, domino sedentes potius quam sessionem cathedrae inpro- bante, cum dicit: super cathedram, inquit, Moysi sede- runt scribae et phari saei; quaecumque dixerint fa- cite, quae autem faciunt, facere nolite, cathedrae huius sessio pestilens non est, cuius oboedientia dominica auctoritate praecipitur, illa ergo erit pestilens, cuius contagium Pilatus manus abluendo deuitat. multos enim etiam in metu dei con- stitutos saecularium tamen honorum ambitio corrumpit : et uolunt ecclesiae legibus subditi fori legibus iudicare. sed quamquam ad haec ipsa officia, quae agunt, ferant secum religiosam uolun- tatem, beniuolos sese continentesque praestando, tamen necesse est eorum, in quibus deuersabuntur, negotiorum quodam pesti- lenti contagio polluantur, publicarum enim causarum ordo
14 Matth. XXIII, 2.
1 in eclesia V in aeccta R 2 eclesiae ex eclesiam m. 2 V aec- clesiae R 3 quidem uitia naturae nostrae nos propellit V 4 sed ut utile est E nos om. V a uia hac e 5 ad quam (ad sup. lin . m. 2 V) Vr qua Re abscaedere R1 sic neque E adibito R 6 decedendi ex decidendi R 11 farisei VR docentes om. V
y '
12 existimauimus ex existimabimus V 13 mo si i? 14 inquit ex inquid R mosi R 15 scribae et pharisaei om. V dixerint uobis R 17 oboedientia ex oboediaentia m. 2 V 18 illa enim V contagio V 20 bonorum Ra 21 eclesiae V f = ori (eras. I) R 22 aguntur R agent ex agerunt V ferunt V 23 beneuolos e se R con- tinentesq. R 24 diuersabuntur VE (sed. alibi etiam V deuersari) quodam om. V 25 ante contagio in marg. : q< publicarum rerum ne- cessitudines n sine macula exerceantur add. m. 1 R.
5
10
15
20
25
26
sancti Hilarii episcopi
manere eos uolentes etiam in ecclesiasticae legis sanctitate non patitur, et quamuis religiosi propositi tenaces sint, tamen per necessitatem sedis obtentae tum ad contumeliam, tum ad iniuriam, tum ad poenam cunctante licet uoluntate coguntur, facitque eos 5 necessitas necessitatis ipsius esse participes, cum tamquam lue morbida imbuuntur, et idcirco hanc eorum cathedram cathedram pestilentiae propheta cognominat, quia contagione sua etiam uoluntatem religiosae mentis inficiat.
11. Sed beatitudinem uiri nondum uel in impiorum consilio io non isse, uel in peccatorum uia non stetisse, uel in pestilentiae
cathedra non sedisse consummat, possunt enim haec et in saeculari uiro reperiri, ut unum deum esse creatorem mundi opinetur, ut a peccatis se per studium modestae innocentiae referat, ut honorum dignitatibus priuatae et tranquillae uitae otia 15 anteponat, sed perfectum nunc deo uirum propheta confor- mans, et quem in magnis aeternae beatitudinis constituat exem- plis, non communibus eum ad id docet usurum esse uirtutibus, sed his consummandum esse, ut beatus sit, quae secuntur : s e d in lege domini fuit uoluntas eius, abstentio superio- 20 rum inutilis est, nisi in consequentia adhibeatur intentio: scili- cet ut in lege domini uoluntas sit. non expectat propheta, ut metus sit. plures enim intra legem metus cohibet, paucos uero uoluntas constituit in lege : quia timoris est, non audere limenda neglegere; perfectae uero religionis est, praescriptis uelle parere. 25 et idcirco beatus ille est, cuius in dei lege non timor est, sed uoluntas.
12. Sed deest interdum et aliquid uoluntati; et perfectam beatitudinem solum uelle non obtinet, nisi uoluntatem sequatur
1 eos om. V eclesiasticae V aeclesiasticae R sanctitate ex sanctitatem m. 2 V 8 optentae R cum ad (et sic ter) Ve 4 cunc- tata licet uoluntate concurrunt V facit E 5 luce V 7 qui V 9 in ipsorum consiliu V in impiorum consilium Re 10 non abisse V 11 eni sup. lin. R et sup. lin. a m. 2 V 12 repperiri VR 13 mo-
c
destiae Vct 14 refrenet e honore V otium e 15 nun R 16 con- stituat ex constituta m. 2 V 17 usurum esse suffragiis sed V 18 sequuntur E 19 abstinentia ex abstentio m. 2 R 21 ut in ras. am.1V 22 uero om. V 23 constituet V q< timoris est R 24 est om. R praescribtis VR 27 aliquid (om. et) V 28 optinet R.
tractatus in psalmum I.
27
operatio, sequitur namque: et in lege eius meditabitur die ac nocte, beatum hunc uirum continua legis meditatio et indefessa consummat, sed forte id humanse infirmitatis natura non patitur, per quam quiescendum, dormiendum, cibo uacandum est; ob quae a spe consequendse beatitudinis etiam necessitate naturalium decidamus, cum quando a meditatione diurna atque nocturna negotii corporalis intercessione sit desi- nendum. simile quoque huic dicto apostoli dictum est: sine intermissione orate, quasi uero non occupanda in res suas naturae nostrae necessitas possit sine interpellatione tem- poris semper orare, meditatio itaque legis non solum in uerbis legendi est, sed in operis religione; neque ut libros tantum et scripturas recenseamus, sed ut ea, quae scripturis ac libris con- tinentur, gestis rebusque meditemur, et diurna nocturnaque opera legem semper exerceant, ut illud apostoli est: omnia quaecumque facietis in gloriam dei, siue cum man- ducatis, siue cum bibitis, siue cum aliud agitis, per hoc enim efficitur, ut sine intermissione oremus, cum per opera deo placita et in gloriam eius semper exercitata sancti cuiusque uiri uita omnis oratio sit ; ac sic secundum legem noctu dieque uiuendo uita ipsa nocturna legis erit et diurna meditatio.
13. Sed consummata uiri huius beatitudine, qui impiorum consiliis et peccatorum uiis et pestilentiae cathedra se abstinens
8 I Thess. 5, 17. 15 I Cor. 10, 31.
3 infirmita = = tis R 5 utque a spe F consequendae ex con-
sequentae R 6 cum aliquando e 7 adque V 8 huic dicto illut
a
apostoli -dictum est V 9 orantes Re 10 nostre coit. m. 2 V 11 legi = = s R 12 legentis Ed. Basii, et Paris, legendis b sed et in operis e 13 recenseamus sed ut ea quae scribturis ex recenseamus sed ut eamus sed ut ea quae scribturis m. 2 V recen-
ut ea q.= in u p
seamus sed scriptoris (in diuers. liq. m. 2) R 15 opera lege
er ' u
semper se = ex c = e = ant (p sup. lin. m. 2 — u supr. add. m. S) R. 16 quaecumq. V quecuquae R facitis RE in gloria dei V in gloriam dei (sup. lin. m. 2 add. facite) R in gloriam dei facite E (cf.Abh.IV p. 80) 18 ut sup. lin. m. 2 V orem’ (in marg.: quomodo
omni tempore oratur m. 1) R 19 in gloria VR exercita VE 20 cuiusquam V fit ex sit m. 2 R 21 diuque V 22 huij R.
5
io
15
20
28
sancti Hilarii episcopi
dei legem uolens die et nocte meditetur, docendum est, quan- tus ei fructus adquisitse huius beati tudinis sit futurus, uelle enim beatum esse ex beatitudinis ipsius expectatione proficis- citur. sequitur namque : et erit tamquam lignum, quod 5 plantatum est secus decursus aquarum, quod fruc- tum suum dabit in tempore suo. et folium eius non decidet, ridiculum hoc forte et ineptum conparatse beatitudinis credetur exemplum : in quo ligni plantatio, decursus aquarum, fructuum datio, suum tempus et folium non decidens 10 praedicatur, haec quidem secundum homines saeculi nulla forte existimabuntur, sed uideamus secundum propheticam doctrinam, quanta in his ipsis rebus ac uerbis conparatae beatitudinis gloria collocetur.
14. In libro Genesis, ubi plantatum a deo paradisum legis- 15 lator ostendit, omne quoque lignum specie pulchrum et ad esum bonum productum esse monstrauit; esse quoque et in medio paradiso lignum uitae et lignum sciendi boni et mali exposuit; inrigari deinde paradisum flumine, quod postea in quattuor principia diuisum sit. quod autem esset hoc lignum 20 uitae, propheta Salomon docuit, dicens de adhortatione sapientiae : lignum uitae est omnibus, qui con plectuntur eam et qui incumbunt in eam. lignum hoc ergo uiuens est; neque solum uiuens, sed etiam rationale; rationale autem in tantum, ut fructus det, det uero non con- 25 fuse, non inportune, sed tempore suo. et plantatum hoc lignum est secus decursus aquarum, in possessione sci-
14 Gen. II, 9. 21 Prov. III, 18.
1 die eam et nocte {ex noctem) V quantus ex quantum m. 2 V 8 enim sup. lin. add. m. 2 V 5 iuxta decursus e 7 defluet RE 8 ligni = R lignum V 9 non deciditione V non defluens RE 10 forte ex forte et m. 2 V 14 paradysum R paradisi V legis labor V 15 quoque ex quodque R ad usum Re 16 et om. V 18 para- dysum R paradisi V 20 profeta solomon V de adhortatione sapientiae scripsi cf. Stud. 1886 p. 337 de adortatione sapientiae R de odoratione sapientiae a de adoratione sapientiae £ de sapientie (de sup. lin. m. 2 ) V
22 post incumbunt in eam R add. : sicut in dnm (sicut in domino E)
23 ergo hoc E rationabile ex rationabilem m. 1 V 24 rationabile V ut fructus det fructus det uero V non confusae n5 inportunae VR 26 iuxta decursus e.
tractatus in psalmum I.
29
licet regni dei, id est in paradiso, et unde flumen exiens in quattuor principia diuiditur. non enim ait: post decursus aquarum, sed: secus decursus aquarum, unde primum decursum aquarum diuisiones sortiuntur, illic enim plantatum hoc lignum est, quo latronem illum, se dominum confitentem, dominus, qui sapientia est, introducit dicens: amen dico tibi, hodie mecum eris in paradiso, et quia sapien- tiam, quae Christus est, lignum uitse cognominari de sacramento futurae corporationis et passionis prophetica auctoritate docui- mus. etiam ex euangeliis intellegentiae huius est proprietas adstruenda. dominus namque ipse se arbori conparauit, cum in Beelzebul daemonia eum Iudaei eicere dixissent: aut fa- cite, inquit, arborem bonam et fructus eius bonos, aut facite arborem malam et fructus eius malos; ex fructu enim arbor cognoscitur, quia cum fructus esset optimus daemonia eicere, Beelzebul eum, cuius fructus pessimi sunt, esse dicebant, huius quoque beati ligni non dedignatus est in se docere uirtutem, cum pergens ad crucem ait: quia si in h umido ligno haec faciunt, in arido quid fiet? per humidi ligni exemplum nihil in se ariditati mortis obnoxium esse significans.
15. Huic itaque ligno beatus ille uir similis fiet, cum, trans- lati latronis in paradisum modo, secundum decursus aquarum et ipse plantetur: et fiet beata illa et non eradicanda nouella plantatio, quam in euangeliis dominus significat, cum de aliena plantatione conqueritur, dicens: omnis plantatio, quam non plantauit pater meus, eradicabitur, hoc ergo
6 Luc. XXIII, 43. 12 Matth. XII, 33. 19 Luc. XXIII, 31.
26 Matth. XV, 13.
3 sed — aquarum add. m. 2 V iuxta decursus e 5 latrone (e in ras .) R 6 introduxit e 8 quae ex qui R qui q a cog- nominari ex cognorminari m. IV 10 ex euuangeliis R intel- legentiae istius est V 11 conparatum V 12 Beelzebub E 13 in- quit ex inquid R 16 Beelzebub E e = u R 17 non dedignatus est conparationem cum pergens Vr 19 in umido V 20 ariditati ex aridati m. 2 V 21 significandu V 22 fiet similis V 23 in para-
e
dysum R in paradisi V 24 radicanda R 25 in euuangeliis R aliena sup. lin. m. 2 V 26 conquaeritur VR 27 pater meus coelestis e ergo sup. lin. m. 2 V enim R.
5
io
15
20
25
30
sancti Hilarii episcopi
lignum dabit fructus suos, ubicumque autem de fructibus arborum aliquid diuinus sermo significat, facere potius eas fructum, quam dare memorat, cum ait: non potest arbor bona malos fructus facere, et cum secundum Esaiam 5 querella de uinea est: expectaui, inquit, ut faceret uuas, fecit autem spinas, lignum autem hoc dabit fructus suos, arbitrio dandi et ratione moderatum, nam in tempore suo dabit, et quo tandem tempore? nempe eo, de quo beatus apostolus ait: utno tum fa ceret uo bis sacra mentumuolun- 10 tatis suse secundum placitum, quod proposuit in ipso, in dispensatione plenitudinis temporum, hoc ergo dispen- sationis est tempus, quo et accipiendi et dandi oportunitas tempera- tur, cum suum erit tempus, ut accipiant quibus dabit, temporis autem mora in plenitudine temporum pendet, dispensatio enim dandi io fructus plenitudini temporum reseruatur. et qui tandem hic dispendendus erit fructus? nempe ille, de quo idem apostolus meminit, dicens: et transformabit, inquit, corpus humi- litatis nostrse conforme corpori gloriae suae, hos ergo nobis fructus suos dabit, quos iam in eo, quem sibi ad- 20 sumpsit et qui significatur in ligno, homine perfecit, quem in inmortalitatis suae naturam absorpta mortalitate transfudit, erit ergo ut hoc lignum beatus ille uir, cum quando ipse in gloria dei domino suo conformis adstiterit.
3 Matth. VII, 18. 5 Esai. Y, 2. 9 Ephes. I, 9. 17 Philipp. III, 21.
1 de frugibus V 2 diuinus sermo aliquid V 3 fructu R fructum ex
t
fructus m. 1 V fructus e potes corr. m. 2 V 4 fructus malos E
eseiam V 5 quaerella VR de uinea est (ea est in ras.) R inquit ex
inquid R ut faceret uuas fecit aute ex ut facere duas aute corr. m. 2 V
6 lignum igitur V lignum ergo e dauid V 9 apostulus V ut om. Ra
facere Ra 10 secundum beneplacitum RE 11 in dispensationem RE
12 oportunitas VR opportunitas E 18 cum suum enim erit V dabitur V
8
autem’ ora R 14 pendet — temporum om. V 15 et qui tande R
16 dispendendus VRcc ( cf . Prud. in Symm. 7, 584) dispensandus e
17 et transformauit VRa 18 nr&~R conforme V conformatum RE
corporis V claritatis suae RE 20 in ligno hunc perficit V 21 ab-
— . ° sorta VR 22 quando ex cu quando R in gloriam R 23 dom
corr. m. 2 V.
tractatus in psalmum I.
31
16. Folium autem ligni huius non defluet, nec mirum si folia eius non defluunt, cuius fructus dabuntur potius, quam decident, non maturitate depulsi, non ui exteriore decussi, sed rationalis officii dispensatione demensi, et quid in foliis significet, ex conparatione rerum corporalium absolutum est. namque hanc esse naturam foliorum contuemur, ut ad custo- diam fructuum fructibus ipsis circumiecta prorumpant, ut quo- dam uallo tenera pomorum initia communiant, doctrina ergo uerborum dei, quse promissos nobis fructus conuestit, signifi- catur in foliis, his enim uerbis spes nostrae inumbrantur, horum inter has saeculi tempestates munimine conteguntur, non defluent igitur haec folia, id est dei uerba; quia per dominum dictum est: caelum et terra praeteribunt, uerba autem mea non praeteribunt, nihil enim ex his, quae a deo dicta sunt, dilabetur aut decidet.
17. Quod autem haec folia ligni huius non inutilia sint, sed salutaria gentibus, sanctus Iohannes in Apocalypsi testatur dicens: et ostendit mihi flumen aquae uitae, splendi- dum tamquam crystallum, exiens de throno dei et agni, in medio plateae eius et ex utraque parte fluminis arborem uitae, quae facit fructum duode- cies, singulis mensibus reddens fructum suum, et folia arboris illius sunt ad sanitatem gentium, caeleste sacramentum ita per corporales species exponitur, ut rationem spiritalem corporalia ipsa quamquam inplere non possint, tamen ad corporum rationem mutila sint, conuenerat enim dixisse, ex utraque parte fluminis demonstrati arbores esse, non arborem, sed quia uitae arbor ubique in sacramento
13 Matth. XXIV, 35. 18 Apoc. XXII, 1.
1 defluet ex defluent m. 2 V nec mirum — defluent (sic) infr.add. m.2V 3 decidentur R decus = si R decursi V 4 dimensi Ve demessi coni. Bened. 6 foliorum ex filiorum m. 2 V ut add. m. 2 V 7 circumtecta R 11 in has V 12 non decident V dei om. V 13 transibunt R 15 quae ab eo V delabetur V 19 de trono V de trhono R 20 agni ex angi R 22 fructum suum ex fructuum suum m. 2 V 25 corporalia ex corporalium m. 2 V 26 ad cor- porum rationem mutila sint scripsi , cf. Stud. 1886 p. 338 ad corporata non mutilent Ra ad corporata non mutilentur VrD 27 arbores ex arbores s m. 1 V 28 uitae arbos V.
5
10
15
20
25
5
10
15
20
25
32
sancti Hilarii episcopi
baptismi una est, undique ad se uenientibus apostolicae praedi- cationis fructus subministrans, ideo ex utraque parte fluminis una uitae arbor adsistit. unus enim agnus est in dei throno uisus, et unum flumen, et uitae arbor una: quae omnia in se conplectuntur mysteria corporationis, baptismi, passionis, cuius folia, id est praedicationis uerba, salutem gentibus per doctrinam eloquii non decidentis inpertiunt.
18. Et omnia, inquit, quaecumque faciet, prospera- buntur. iam non, sicut in Adam, donum eius et statuta perturbabuntur — quia ille constitutae inmortalitatis beatitudinem peccato transgressae legis amisit — , sed per redemptionem ligni uitae, id est dominica passione, cum ipsi ligno uitae similes erimus, iam, quidquid in nobis fiet, aeternum est, aeternum autem cum beatitudinis sensu, prosperabuntur enim omnia illa, quae fient: non demutatione incerta, non innatura infirma, cum incorruptio corruptionem et aeternitas infirmitatem et forma dei formam terrenae carnis absorbuerit, huic igitur plantato ligno, in tempore suo hos fructus suos danti, beatus ille uir erit similis, ipse quoque in paradiso plantatus, ut plan- tatio dei non eradicanda permaneat; in quo omnia adeo facta prospere dirigentur, nulla deinceps demutatione uel infirmitatis nostrae eradicanda uel temporis.
19. Demonstrata autem perfecta huius uiri beatitudine con- sequens erat, quae impios poena maneret, ostendere, sequitur namque: non sic impii, non sic, sed tamquam puluis, quem proicit uentus a facie terrae, non est impiis conparatiuae huius beatitudinis spes relicta, sed uagum eos,
1 undique ex saeuientibus V 2 subrainistros V 3 arbos V
h
agnus ex magnus m. 2 V in di t rono V in di trhono R in throno dei E 8 inquit ex inquid R prosperabuntur VR bene dirigentur E 10 perturbantur Ru illae R 11 trangressae R 13 quicquid R aeternuest R 14 prosperabuntur enim VRa pro- spere dirigentur autem e 15 non in natura (in sup. lin.) V non natura Re infirma ex infirmi R 16 incorruptio ex incorruption V
s
17 absorb erit R absorpserit E 18 dante VR 19 uir om. R 21 nulla ex ualla m. 2 V 22 post temporis V add. demonstratur 24 quae sup. lin. a m. 2 V ostenderet V 25 inpii V 27 uagum os Ed. Par. 1512b.
tractatus in psalmum I.
33
obtritum, uentilatum, dispersum et inquietum manet, ut ex illa corporalis soliditatis firmitate decussi ludibrio pulueris differan- tur in poenam: non in nihilum dissoluti, ut sit in his materies poenalis, sed in inane ac leue aridumque protriti, ut ludibriosa poenae mobilitate iactentur. cuius poenae et loco altero idem propheta meminit, dicens: comminuam eos ut puluerem ante faciem uenti, ut lutum platearum delebo illos, con- paratio itaque ut beatitudinis, ita et poenae est constituta, quam enim nullus labor est uento puluerem dissipare et quam lutum in plateis ingredientes se prope calcasse non sentiunt, ita poenae illi infernae facile est impios delere atque dispergere, quos pec- catorum ratio et in lutum soluerit et comminuerit in puluerem, non relicta neque substantia firmitatis, cum puluis et lutum sint et per id quod puluis et lutum sunt, in naturam tantum poenalis substantiae reseruati.
20. Et quia per hanc demutationem obtritae in puluerem firmitatis non erunt eius boni participes, quod beato uiro ex fructu ligni dabitur in tempore, ideo consequenter adiecit: propterea non resurgunt impii in iudicio. non abolitio his, qui utique puluis erunt, per id quod non resurgent denuntiatur, sed resurrectio his in iudicium denegatur, non enim per id quod non erunt, sensu poenae carebunt: quia lucri poenam faciet, quod non subsistet, ad poenam, subsistent autem, quia erunt puluis. puluerem uero effici uel ariditate uel ad- tritu, non est subsistendi amisisse naturam, sed in naturam alteram substitisse, per id autem, quod in iudicium non resur- gent, absolutum est non resurgendi eos caruisse natura, sed
6. Ps. XVII, 43.
2 infirmitate V discussi V puluis V 3 ni || hilu ( 1 litt. eras.) R dissoluit R 4 poenae sed V in om. R ut ludibriosae poenae et loco altero ( om . uerba poenae — cuius) Ra 7 comparatio R 8 quomodo enim Ed. Par. 1672 b et sic 9 quomodo lutum 9 est sup. lin. a m.l V
10 prope om. V 11 inferni E 13 non sup. lin. R. 14 et per d R, 15 poena V 18 adeo V 19 resurgat a resurgent b in iudicium li; R b. I. in mare/, hanc notam add . : n resurrectio impiis sed iudiciu denegatur 20 his ex is m. 2 V resurgunt E 21 in iudicio etiam h. I. et in seqq. V 23 poena faciet R 24 aridate I"
sub is
25 sistedi V amisse R.
5
10
15
20
25
XXII. Hilar. Piet, pars I.
3
34
sancti Hilarii episcopi
resurgendi in iudicium ordinem perdidisse, qui autem resur- rectionis et iudicii ordo intellegendus sit, dominus in euange- liis ostendit dicens: qui credit in me, non iudicatur: qui autem non credit, iam iudicatus est. hoc est o autem iudicium, quia lux uenit in hunc mundum, et dilexerunt homines magis tenebras quam lumen.
21. Neglegentem audientium et incuriosam legentium facili- tatem dicti dominici sermo perturbat, cum enim dicit: qui credit in me, non iudicabitur, exemit iudicio fideles ; et
io cum subiecit: qui autem non credit, iam iudicatus est, non admisit ad iudicium infideles, ergo si credentes exemit et reppulit infideles, nec in hos nec in illos iudicii sorte permissa, quomodo conuenire sibi in hoc, quod tertium ait, existimabitur : hoc est autem iudicium, quia lux 15 uenit in hunc mundum, et dilexerunt homines magis tenebras quam lumen? non enim potest locus relictus esse iudicio, cum neque infideles nec fideles sint iudi- candi. et hsec quidem ita esse auditoribus neglegentibus et lectoribus incuriosis uidebuntur: ceterum in se uirtus ipsa uer- 20 borum proprietatem dicti et intellegentiam continet.
22. Qui credit, inquit, non iudicatur. quid enim necesse est iudicare credentem? iudicium enim ex ambiguis rebus existit, et ambiguitate adempta iudicii non desideratur examen, ex quo ne infideles quidem necesse est iudicari, quia ambiguitas,
26 quin infideles sint, non resedit, sed adempto in credentes non credentesque iudicio causam dominus iudicii et auctores, in quos iudicari necesse esset, adiecit. sunt enim aliqui,
3. Ioh. III, 18, 19.
1 perdidisse ordinem E 2 in euuangeliis R 4 est hoc sup. lin. a m. IV 6 ante tenebras tres litt. (qua ?) eras. R 7 neglegentia ( sed ia ex corr.) Rb audientiam Ve et incuriosam neglegentium T 9 ademit iudicio ex ademit non iudicio V 12 ademit V nec
in hos ex ergo in hos corr. m. 2 V 13 sibi hoc (om. in) Ve
14 ait ex ad corr. m. 2 V existimatur R est om. R 15 hunc om. E 16 lucem E 17 relictus om. R neque fideles E 20 dicit R
21 inquit ex inquid R ex inquoit m. 2 V iudicabitur E 22 existet T
24 nec infideles quidem R 25 quin ex qui m. 2 V 26 dins in iudicii auctores V 27 in quo R necesse est V aliqui ex aliquid m. 2 V.
tractatus in psalmum I.
inter pios impiosque qni medii sint, ex utroque admixti, neutri tamen proprii, quia in id ipsum constiterint ex utroque: nec fidei ad- miscendi, quia sit illis aliquid infidelitatis insertum, nec infide- litati deputandi, quia aliquid habeant et fidei, plures namque dei metus in ecclesia continet: sed eosdem tamen ad ssecu- laria uitia saeculi blandimenta sollicitant, orant, quia timent; peccant, quia uolunt. Christianos se nuncupant, quia bona est spes aeternitatis: gentilia agunt, quia blanda praesentia sunt, impii non manent, quia his dei nomen in honore est: pii non sunt, quia quae pietatis sunt aliena sectantur, et necesse est ea magis diligant, per quae id quod se nuncupant esse non possunt, secundum nuncupationis uoluntatem operum uoluntate potiore. et idcirco dominus postea quam credentes non iudi- candos et non credentes iam iudicatos esse dixerat, addidit : hoc est autem iudicium, quia lux uenit in hunc mundum, et dilexerunt homines magis tenebras quam lumen, in eos ergo iudicium est, quod iam et in incredulos actum est et in credentes non necessarium est: quia magis tenebras quam lumen dilexerint; non quod non dilexerint et lumen, sed quod dilectio illis fuerit magis pro- pensa tenebrarum, praeferri enim solet dilectioni ex compara- tione dilectio : et hinc iudicium est, quia, cum dilexerint Christum, magis tamen tenebras dilexerunt. hi ergo iudicabuntur, qui neque ut pii non iudicabuntur. neque iam fuerint ut impii iudicati, in quos ex praelata potius dilectione iudicium est.
28. Huius quidem euangelicae dispositionis tenuit et propheta rationem, dicens: propterea non resurgunt impii in iudicio, neque peccatores in consilio iustorum.
1 inter impios piosque E 2 proprie E ipsut V cf. Acad. p. 28 3 quia sit illis in aliquid V quia sit aliquid (d ex t) R 4 aliquit V 5 in eclesia V in aecclesia II tamen in saecularia V 9 ’is V 10 quia ex quian m. 1 V pietati VE 11 nuncupant esse ex nuncupantes se R pant esse — secundum nuncu add. m. 2 V 12 operum uoluntate add. m. 2 V 13 potio re R 15 hunc om- e 18 et — necessarium est ovi. V 19 quia magis ex quia lex magis corr. m. 2 V 23 tenebras dilexerint V hii V 24 non sup. lin. R ut ante impii add. sup. lin. m. 2 V 25 potius dilectione sup. lin. R 26 huius ex husius R et huius Ve et ante propheta sup. lin. R om. Ve.
3*
5
10
15
20
25
36
sancti Hilarii episcopi
impiis iudicium, quia iam iudicati sunt, non relinquit; pec- catoribus autem, quos superiore sermone discerni ab impiis docuimus, consilium iustorum, quia iudicandi sint, denegauiL illos enim praejudicatos impietas facit, hos uero peccatum de- 5 tinet iudicandos. itaque neque impietas, quae iam iudicata est, peccatorum est permissa iudicio, neque peccatores, qui iudicandi sunt, iustorum, qui non judicabuntur, meriti sunt digni esse consilio.
24. Et huius differentiae hinc ordo proficiscitur: quia cog- io noscit, inquit, dominus uiam iustorum, et uia im- piorum peribit, consilium iustorum peccatores idcirco non adeunt, quia uiam iustorum dominus cognoscit, cognoscit autem non ignorationis scientia, sed dignatione noscendi, neque enim haec in deo passionum humanarum demutatio est, ut 15 aliquid aut cognoscat, aut nesciat, beatus apostolus Paulus, qua ratione a deo cognosceremur exposuit, dicens: si quis est in uobis propheta aut spiritalis, cognoscat quae scribo uobis, quia domini sunt: si quis autem non cognoscit, non cognoscitur, eos ergo cognosci a 20 deo ostendit, qui, quae dei sunt, cognouerint: tum cognoscendi, cum cognouerint, dignationem scilicet cognitionis per meritum religionis cognitae consequentes, ut quod cognoscitur, non ignorantis profectus intellegatur esse, sed cogniti, absolute autem dominus ostendit in Adarn atque Abraham peccatores as se ignorare, cognoscere autem fideles, namque Adae post peccatum dictum est: ubi es, Adam? non quod deus, quem adhuc in paradiso habebat, in paradiso esse nesciret; sed quod, dum ubi sit interrogatur, indignus cognitione dei per id, quod peccauit, ostendilur. Abraham autem diu ignoratus, scilicet ad 30 quem septuagenarium iam dei fuit sermo, cum se per oblationem
16 I. Cor. 14, 37. 26 Gen. III, 9.
s
1 iam ex dam m. 2 V relinquit ex relinquid R 2 quo R
superiore R superiori E sermone ex sermo m. 2 V 3 iudicati V 4 fecit V 6 peccatorum e (e ex a e? post e 2 — 3 litt. eras., fortasse litt. rit.) R 12 inter cognoscit et cognoscit autem eras, dns R 15 aliquit V
e
16 ab eo cognoscentem V 19 cognoscetur R2E 20 quia quae R 21 cognouerit V 24 adque VR 27 in paradyso R 30 dei iam E~
tractatus in psalmum II.
37
Isaac fidelem domino probasset, tali in diuinam familiaritatem dignatione suscipitur: nunc cognoui, quia times domi- num deum tuum et non pepercisti filio tuo di- lecto propter me. non ignorabat utique Abrahse fidem, quam ei de generando Isaac credenti et ad iustitiam deputa- uerat: sed quia magnum timoris sui dederat filium offerendo docimentum, nunc cognoscitur, nunc probatur, nunc dignus est, qui non ignoretur, sic itaque deus et agnoscit et nescit, cum Adam peccator nescitur et Abraham fidelis agnoscitur, dignus scilicet, qui a deo nihil utique ignorante noscatur, cognita ergo est deo iustorum non iudicandorum uia: et idcirco pecca- tores, qui iudicandi sunt, eorum consilio submouentur. impii autem in iudicium non resurgent, quia deperdita eorum uia iam fuerint iudicati per eum, qui ait: pater non iudicat «quem quam, sed omne iudicium dedit filio, domino nostro Iesu Christo, qui est benedictus in ssecula saeculorum, amen.
PSALMUS 11.
Quare fremuerunt gentes, et populi meditati sunt inania? et reliqua.
1. Plures nostrum ambiguos facit apostolica auctoritas, utrum psalmum hunc cohaerentem primo et ueluti primi extimum putent esse, an uero subiacentem et secundum potius connume- rent. namque in Actibus apostolorum primum hunc haberi atque esse, sub oratione beati Pauli ita docemur: nos que uobis euangelizamus eam, quae ad patres facta est
2 Gen. XXII, 12. 14 Ioh. V, 22. 24 Act. ap. XIII, 32.
1 Isac V fidelem deo V 2 nun corr. m. 2 V 5 «cede generando isac R ei de nascendo isac V et om. V 6 sed qui R 7 docu- mentum R1 2 * * * * * 8E inter nunc et cognoscitur una litt. eras. R probatur ex probantur m. 2 V 10 qui deo nihil utique ignorante R qui non ab
ignorante V 12 eorum consilio ex eorum consiliu = V ab eorum
-consilio « 13 in iudicio V quum deperdita e 14 qui ait ex quia
m
ait m. 2 V 15 do n n «hu xpo V 17 Explic. psalmus primus
incip. psalmus II. V Explicit psalmus I. incipit psalmus II. R
^21 coherentem VR 22 connumerarent V 23 actis VE apostolorum ex
apostorlorum m. 1 V primo V 24 adque VR 25 uobis ex nobis R
8
euuangelizam’ R euuangelizamur V ea V.
5
io
15
20
25
38
sancti Hilarii episcopi
promissio: hanc deus expleuit filiis nostris, sus- citans dominum nostrum Iesum, sicut et in psalmo scriptum est primo: filius meus es tu, ego hodie genui te; cum suscitauit eum a mortuis amplius non re- 5 gr es surum in interitum, ob hanc ergo apostolicam auctori- tatem errore scribentium fieri creditur, ut in ordine secundus psalmus iste numeretur, cum primus esse ipso doctore gentium testante noscatur, cognoscenda itaque ea ratio est, cur et a nobis secundus esse intellegendus sit, et ab apostolo esse primus ostensus sit, 10 2. Mediis namque legis temporibus, priusquam unigenitus
dei filius, ante saecula manens deus uerbum, homo nascitur, poscente rege Ptolomaeo septuaginta seniores libros Veteris Testamenti ex hebraeis litteris in graecas transtulerunt, erat autem iam a Moyse antea institutum, in synagoga omni sep- i5 tuaginta esse doctores. nam idem Moyses, quamuis uerba Testamenti in litteras condidisset, tamen separatim quaedam ex occultis legis secretiora mysteria septuaginta senioribus, qui doctores deinceps manerent, intimauerat. cuius doctrinae etiam dominus in euangeliis meminit, dicens: super cathedram 20 Moysi, inquit, sederunt scribae et pharisaei: omnia ergo, quaecumque dixerint uobis, facite et seruate: secundum uero facta eorum nolite facere, doctrina ergo horum mansit in posterum, quae ab ipso scriptore legis accepta in hoc seniorum et numero et officio conseruata est, 20 Matth. XXIII, 2.
1 repromissio RE deus E nou. Test. Vat.) di V oni. R 2 sicut
primo
et in psalmo scriptum est secundo (corr. m. 1) R sicut et in psalmo scribtum est V sicut in psalmo primo scriptum est E 7 esse ex esset R doctore ex doctor V testant = = e (in ras. fuit ur) V 8 noscatur ex noscantur R qur R 1 1 nasceretur E 12 Ptolomeo VRot 13 hebreis VR grecas R 14 moyse R sinagoga R omni ex omne m. 2 V 15 esse ex osse m. 2 V Moysis V quamuis ueteris testamenti uerba in litteris E 16 iam separatim R 17 mysteria se- cretiora V seniorib. ex seniores corr. m. 1 V; R post senioribus haec praebet in marg.: q< LXX seniores a mose instituti p cpgenies in posteru sunt seruati 18 intimauerat ex intimauerant m. 2 V 19 euuangeliis VR 20 inquid R1 quid V farisaei R farisei V 21 seruate et facite E 22 facta uero V 24 ante numero 2 — 3 litt. eras. R.
tractatus in psalmum II.
39
hi itaque seniores libros hos transferentes et spiritalem secun- dum Moysi traditionem occultarum cognitionum scientiam adepti ambigua linguse hebraicse dicta et uaria quaedam ex se nun- tiantia secundum uirtutes rerum certis et propriis uerborum significationibus transtulerunt, doctrinae scientia multimodam illam sermonum intellegentiam temperantes, et ex eo fit, ut, qui postea transtulerunt, diuersis modis interpretantes magnum gentibus adtulerint errorem, dum occultae illius et a Moyse profectae traditionis ignari ea, quae ambigue lingua hebraea commemorata sunt, incerti suis ipsis iudiciis ediderunt, am- biguitatis autem linguae hebraicae unum adferemus exemplum, ex quo cetera istius modi esse atque ita, ut sunt, intellegantur. Bresith uerbum hebraicum est. id tres significantias in se habet, id est, et in principio, et in capite, et in filio, sed translatores septuaginta in principio ediderunt, ceteris diuerse transferentibus: et secundum hanc ambiguitatem haec ab illis in omni translatione est facta confusio.
3. Sed perfecta horum septuaginta interpretum auctoritas manet, primum, quod ante aduentum corporalem domini transtulerunt, nec adulatio interpretandi adhibita tempori argue- tur, tanto anteriore interpretationis aetate; dehinc, quod ipsi illi principes doctoresque synagogae et praeter scientiam legis per Moysen quoque doctrina secretiore perfecti non potuerunt in- probabiles esse arbitri interpretandi, qui certissimi et grauissimi erant auctores docendi, hi ergo psalmos inter ceteros libros
1 tra^ferentes V 2 cognitionum ex cognitionem m. 2 V scientia V
3 ambigua R hebraeicae V uario V nuntia — tia (quae litt. correcta sit non apparet) R 5 post transtulerunt 1 — 2 Utt. eras. R multi-
a
modu m sermonum intellegentiam V 6 ut om. Rb 7 interpraetantes VR 8 attulerint RE occulte V moysi VR 9 traditionis profectae V ambiguae VR. hebrea V 10 comemorata (co i. ras .) R incertis ipsis Va 11 lingue bebraice V 13 Bresith in ras. a m. 2 V BP0ICI0 R hebreicum V significantias ex significantia m. 2 V 14 id est in principio E 15 diuersae RV1 17 in omnem translationem V
ti
18 interpraetum V 20 adula = o R adibita R arguitur e 23 doctorina (na in ras. a m. 1) secretina secretrinore V non pro- babiles « 24 interpraetandi VR.
5
io
15
20
25
40
sancti Hila r ii episcopi
transferentes et in numerum redegerunt et in ordinem conlo- cauerunt et diapsalmis distinxerunt, qui omnes secundum He- braeos confusi et habebantur et habentur, horum igitur trans- lationes Hebraeis tum lingua tantum sua utentibus non erant 5 necessariae, ipsis tamen, omnibus diligenti et religiosa custodia obseruatis, quibus postea dominus legem omnem sacramento et corporationis suae et passionis et resurrectionis inple- uerat, cumque his libris, quos regi idem translatores ediderant, conlatis et fideliter consonantibus repertis, indissolubilis consti- 10 tuta est priuilegio doctrinae et aetatis auctoritas.
4. Beatus ergo apostolus Paulus, secundum professionem suam Hebraeus ex Hebraeis, etiam secundum hebraicam cogni- tionem et fidem psalmum hunc primum esse dixit, translatorum distinctione non usus: cui maximum hoc praedicandi ad syna-
15 gogae principes studium erat, ut dominum nostrum Iesum Christum dei filium, natum, passum, resurgentem regnare in aeternum ex doctrina legis ostenderet, tenuit itaque hunc modum, ut Hebraeis praedicans Hebraeorum consuetudine uteretur, sed nobis translatorum utendum auctoritate est, legem non .20 ambiguitate litterae, sed doctrinae scientia transferentum.
5. Praestat autem nunc absolutissimam intellegentiam per- sopae, temporis, causae apostolica auctoritas, nam quid in libro Actorum suorum de hoc eodem psalmo idem apostoli senserint, uerbis ipsorum loquemur. scriptum namque est:
25 ipsis dicentibus: domine, tu es, qui fecisti caelum et terram et mare et omnia, quae in illis sunt, qui perospatrisnostriDauid, sancti pueri tui, dixisti: quare fremuerunt gentes, et populi meditati sunt
25 Act. ap. IV, 24.
1 redigerunt V 2 et in diapsalmis distincxerunt V hebreos VR
s li
3 tran lationes R 4 cum lingua R 5 diligentiae re giosa V 6 postea scripsi posteaquam cod. cf. Addenda omne V sacramento corporationis R 8 cumque scripsi cum cod. idem VRa cf. Neue Formenl. II, 200 iidem e 9 compertis e 12 hebreus VR et sic fere semper hebreicam
u r
constitutionem V 16 xpm supr. add. V 18 tenetur corr. m. 2 V 20 transferentu V trasferedu a transferendo Re 23 actoru ex auctoru m. 2 V 24 loqmur R scribtum nam quae ita est V 25 et ipsis E tu ex cu corr. R 26 et mare in marg. add. m. 1 R illis ex illius R.
tractatus in psalmum II.
41
inania? adstiterunt reges terree, et principes conuenerunt in unum id ipsum aduersus dominum et aduersus Christum eius, conuenerunt enim in ueritate in ciuitate ista aduersus sanctum tuum filium Iesum, quem unxisti, Herodes et Pontius Pilatus et populus Israhel facere, quanta manus tua et consilium praescripsit fieri, et nunc, domine, respice in minas eorum, et da se ruis tuis cum omni fiducia loqui uerbum tuum, non ergo ambiguum est, quid tanto anteriore tempore prophetiae psalmus ostenderit, nam permixti tum sibi in Herode atque Pilato gentes frementes et populi uana meditantes in unum cum ipsis suis regibus et principibus adstiterunt. communi enim et praetoris et tetrarchae iudicio in dominum confirmata damnationis est passio.
6. Et quidem diligenter secundum propheticam scientiam unicuique generi et nomini singulorum quorumque uerborum est proprietas coaptata: ut gentes fremuerint, inperito scilicet motu inconditoque commotae, dei filium in corpore cernentes et audientes, quae usque adeo fremuerunt, ut corona spinea conpunxerint, ueste regia indutum salutatione atque honore regis inluserint, harundine caput contuderint, aceto ac felle potauerint, lancea latus foderint, cohors enim militum Pilato subditorum ex fremitu irae intemperantis haec gessit.
7. Populi autem inania meditati sunt id est inani in doctrinis dei meditatione uersati, cum per meditationem legis non intellexerint, qui praedicabatur in lege, iam enim tum non tantum ex illa secundum carnem Abrahae generatione synagogae populus abundabat, sed ex multis populis ; in uno Israhel populi nomine multorum populorum diuersitas contine-
2 id ipsum om. RE 3 post eius R h. I. inepte etiam uers. 3. psalmi adiunxit disrupamus uincula eoru et fpiciamus a nobis iugu ipsoru 7 ei consilium R praescribsit VR 8 illorum RE 9 omni fiducucia ex omnib fiducuciae m. 2 V 10 profetiae V 11 ad que VR 12 principibus et regibus E 13 tetrachae V 14 in dno V 15 scientiam sup. lin. a m. 2 V 19 quaeq R queq. V usque ad dm V 20 adque V adq R honore sup. lin. a m. 2 V 21 capud VR 24 id est inania V 25 eum E 26 intellexerunt E 27 non sup. lin. V tantum ex tanto m. 2 V liabrahae R 29 istrahel V.
5
10
15
20
25
42
sancti Hila r ii episcopi
batur. et hoc in Actorum libro ita scribitur: erant autem in Hierusalem habitantes Iudrni, uiri timentes deum, ab omni gente, quse sub caelo est. populi ita- que isti meditati inania sunt ex multis populis in unum popu- 5 lum congregati.
8. Reges quoque adstiterunt, Pilatus scilicet et Herodes, in quibus reges terrae intelleguntur: et uterque pro legum, quibus praeerant, necessitate praesentiae suae adhibuit officium, qui autem impio inreligiosoque consilio multis conuentibus aduersus
io dominum tractabant, hi principes conueniunt in unum: fre- quenter scilicet in domum Caiphae omnibus sacerdotum princi- pibus congregatis, denique reges terrae cognominati sunt Herodes tetrarcha et Pilatus praetor, quia iure terreni imperii adstiterunt. ceteri autem, qui in unum conuenerunt, neque prin- 15 cipes terrae sunt, neque principes sacerdotum, quia nec ius regni sui praetori Romano et tetrarchae subditi obtinebant, neque ultra iam principes sacerdotum cognominari merebantur, quia impii in deum ac dominum ipsius sacerdotii extitissent.
9. Et quia non ambiguum est, ex persona dei Patris secun- 20 dum apostolicam auctoritatem psalmum coeptum esse, quippe
cum dixerint: qui per os patris nostri Dauid, sancti pueri tui, dixisti, idcirco enim ad intellegendam personae demutationem ab interpretantibus interiectum diapsalma est, licet in libris Hebraeorum non contineretur, persona ergo, quae 25 demutatur, apostolorum esse intellegenda est, dicentium: dis- rumpamus uincula eorum et proiciamus a nobis iugum ipsorum, detestari eos necesse est quod arguunt, horum ergo, qui et fremuerunt et inania meditati sunt, uincula disrumpunt et iugum abiciunt. et non ambiguum est, quin dilferat iugum abicere et uincula rumpere; quod utrumque
1 Act. ap. II, 5.
3 dm V dominum RE 4 meditati ex meditatis m. 1 V sunt inania E 6 herodes ex herodis m. 2 V 9 aduersum V 10 dm V tractabant ex tractabunt m. 2 V 11 caifae VR 14 neque reges terrae e 16 subditi obtinebant (ant ex unt m . 2) V obtinebant subditi E 18 sacerdotii R 21 dixerit V quip per os corr. m. 1 V Dauid om. R 22 enim om. VE 23 ab interpraetantibus VR 24 con- tineretur ex continetur corr. m. 2 V 26 abiciamus RE.
tractatus in psalmum II.
43
utrique superius memorato et generi et nomini conuenit, ut uineula gentium rumpant, iugum autem populorum abiciant, quia gentes peccatorum suorum uin culis con ligentur, a quibus absoluere se per infidelitatem non possunt, secundum id quod dictum est: fasciis peccatorum suorum con- 5 strictus est peccator, Iudsei uero iugo legis onerentur, quod a se apostoli abiciunt, beato Petro dicente: nunc uero quid temptatis dominum, ponere supra collum di- scipulorum iugum, quod neque patres nostri, neque nos potuimus portare? hoc ergo populorum iugum a se 10 abiciunt, quia subditi eo fuerunt: uineula autem non sibi, sed gentibus disrumpunt. et ita utriusque sermonis ratio seruata est, ut, ubi uineula disrumpuntur, nullam personae suae significan- tiam addant, ubi uero abiciunt iugum, illic dicendo: abicia- mus a nobis, non de aliis quam de se ipsis locuti intelle- 15 gantur: ut graui isto et intolerabili abiecto suaui illo ac leui, ad quod inuitati sunt, euangelicae sanctificationis se iugo sub- derent, gentium autem uineula per libertatem praedicationis abrum- perent, secundum illud, quod in eiusdem psalmi commemoratione dixerunt: et nunc, domine, respice in minas illorum 20 et da se ruis tuis cum omni fiducia loqui uerbuni tuum, hae enim apostolicae doctrinae omnium infidelitatum et peccaminum laqueos abrumpunt.
10. Et quia superius duplex persona seruata est, cum ait: aduersus dominum et a du er sus Christum eius 25 gemina quoque nunc ridentis et subsannantis significatio
5 Pron. Y, 22. 7 Act. ap. XV, 10. 20 Act. ap. IY, 29.
1 et homini V ut ^ et ^ 2 uineula quidem gentium e 3 colligantur E 4 absoluere super infidelitate V 5 fasciis ex fasceis I ' fasceis R constrinctus R 6 iudei V onerantur VE 10 a se sup.
s
lin. a m. 2 V 11 ei i? 12 permonis V 13 & ubi R ubi b nullam ex ullam m. 2 V 14 addant (v diuers. liq.) R 15 de ipsis R de semetipsis E intelliguntur ex intelligantur R 16 suaui illi et E cf. Biicheler lat. Deci. p. 114 22 hae — ( 1 litt. eras.) R hoc V
23 peccatorum e 24 seruata ex serua m. 2 V 26 ridentis ex ridentes m. 2 V subsannantis ex subsantis m. 2 V significatio ex significationibus m. 2 V.
sancti Hilarii episcopi
44
consecuta est. non enim discernitur contumelia alterius ab altero, neque discretus est honor religionis ad utrumque. qui enim per genuinam patris et filii secundum se legitimamque naturam in gloria diuinitatis unum sunt, unum etiam sunt uel in con- 5 temptus iniuria, uel in honore reuerentise, et alter in altero aut honorificatur aut spernitur, atque id ipsum dominus testatus est dicens: sicut pater suscitat mortuos et uiuificat, sic et filius, quos uult, uiuificat. nec enim pater iudicat quemquam, sed omne iudicium dedit filio, 10 ut omnes honorificent filium, sicut honorificant patrem, qui non honorificat filium, non honorifi- cat patrem, qui misit illum, non distinguitur honor, non discernitur contumelia: aequa in utrumque religio expectatur, et iniuria unius contemptus utriusque est. ita cum in uno uter- is que spernatur, qui unum sunt in diuinitate ambo per gloriam, unum quoque sunt in religione ambo per honorem, ut nunc qui aduersum dominum conuenerunt, conuenerunt quoque aduersum Christum eius: et quos in caelo habitans in- ridet, hos et dominus subsannat.
2o 11. Non quod non et dominus esset semper in caelo, quippe qui de se ipse testatus sit: nemo ascendit in caelum, nisi qui descendit de caelo, filius hominis, qui est in caelo, non abest ergo a caelo, quia, cum de caelo descen- derit, filius hominis manens atque loquens, esset tamen, cum 25 haec loqueretur, in caelo, descenderat quidem filius hominis, sed per naturae uirtutem non aberat filius dei, unde descenderat, neque se ex eo, quod antea erat, tum, cum homo est natus.
7 Ioh. Y, 21. 21 Ioh. III, 13.
1 consecuta (con ex parte euan, laesione pergam .) R subiecta V ab supr. add. R 2 honor est E 3 fili V 4 in contemptu iniuriae R 5 in honoris reuerentia e 6 adque VR 12 distinguitur ex dis- tingui m. 2 V 15 post spernatur 4 uel 5 litt. eras. R 16 et nuc a et hinc « 17 quia aduersum V 18 aduersus Christum eius VE
hibitans V inridit V 19 hoc et V subsannat — non et dominus om. V
20 quippe de se ex quippe cum de se m. IV 22 de caelo descendit R
8
23 descenderet V 24 adque loquens e& R adque loquen esset (corr. m 2) V
t
atque loquens est E 27 ante Vle erat ex ereat m. 2 V um cum V.
tractatus in psalmum II.
45
absumpserat; neque factus filius hominis, filius dei esse defe- cerat. sed adeo filius hominis filius dei est, ut descendens de cado filius dei per uirtutis suae substantiam idem filius hominis esset in cado.
12. Sed uolens propheta sub personae distinctione significare patrem, qui, filio suo etiam in filio hominis consistente in ter- ris, in illa aeterna sua sede ac beata maneret et sine descen- sionis alicuius dispensatione requiesceret, ait: qui habitat in caelis, inridebit eos, et dominus subsannabit eos: ut per eum, qui inrideret habitans in caelo, intellegeretur et dominus, qui subsannaret e caelo, non differt autem subsannare et inridere; utrumque enim secundum uoluntatis adfectum offi- cio oris efficitur, namque secundum intellegentiam nostram per corporales species diuinarum rerum sensus exponitur, ut subsannatio et risus in eludendis his, qui aduersus dominum et aduersus Christum eius conuenerant, nominaretur, non quod in incorporalem deum aut resolutio aut obductio oris incideret, sed ut ex naturae nostrae consuetudine nosceremus, quali in impios esset iudicio diuinae uoluntatis inlusum. subsannati igitur et inrisi sunt, nam qui testes falsos concinnauerant, qui prodi- tionem mercati erant, qui super se ac filios suos sanguinem eius receperant, qui : crucifige clamauerant, qui: descende de cruce, si filius dei es dixerant, qui sepulchrum ob- signauerant, qui resurrectionis silentium a militibus et famam furati corporis emerant, perdiderunt tantum impietatis suae la- borem. deus est, quem cruci adfixerant: aeternus est, cuius
3 post dei 1 litt. cum uirgula supr. scr. eras. R; E h. I. uoces esset et inter dei et per inser. per uirtutem suae substantiae E 6 consistente ex consistentente m. 2 V 7 discessionis V 10 qui irridet « 11 sub-
sannaret = (e ex corr., t in vas.) R differt ex defert m. 2 V
m t so
15 in eludendis R d°m corr. m.2V 16 conuenerat V 17 dori au re- lutio corr. m. 2 V incideret (t in ras.) R incederet V 18 in pios V 19 esse V iudiciu V subsannati ergo E 20 naq. R namque qui Vot
n u n
falsos testatus V concinnauerat corr. m. 2 V 22 eis receperat corr. m. 2 V crucefige V clamauerant ex clamauerunt m. 2 V 23 es dei R
h _
sepulcru m. 1 R 24 siletium ex simletium m. IV 26 cruci (ci in ras.) m. 1 R fixerant Ve.
5
io
15
20
25
5
10
15
20
25
46 *
sancti Hilarii episcopi
sepulchrum obsignauerant. inridetur impietas, dum ad inlicita nititur, dum inconcessa expetit, dum quod obtinuisse se sperat amittit, dum deum esse, quem tamquam hominem condemnat, agnoscit.
13. Ob quod conpetenter hoc sequitur: tum loquetur ad eos in ira sua et in indignatione sua conturbabit eos. postea enim quam resurgente a mortuis deo, in quem mors per speciem corporis, quod adsumpsit, inciderat, temeritas infructuosae impietatis inrisa est, deus ad eos, quos subsanna- uerat, loquitur eosque in indignatione conturbat, ac priusquam, qui iste irae sermo et quae haec indignationis perturbatio sit, ostendimus, admoneri legentes atque audientes oportet, ne ali- quas demutationes passionum perturbationesque motuum ca- dere in deum credant, nihil enim in aeternam illam et per- fectam naturam nouum incidit: neque qui ita est, ut qualis, est, talis et semper sit, ne aliquando non idem sit, potest effici aliquid aliud esse, quam semper est. terrenae istud imperfectaeque causae habent generis, ut demutabiles fiant conuersione naturae, cum laetitiam maeror, placabilitatem ira, beniuolentiam offensa, aequanimitatem inuidia, securitatem sollicitudo perturbat: sumusque per haec aliud aliquando, quam fuimus, cum eam, quae praesens sit, mentis adfectionem sub- repens per inconstantiam infirmitatemque nostram motus adpe- titionis alterius inquietet et ex eo, quod fuimus, in id, quod sumus, conuersio nos repentina demutet, deus autem beatus atque perfectus profectu non eget, cui nihil deest: demutatione non nouus est, qui origine caret. Ipse est, qui, quod est, non aliunde est: in sese est, secum est, a se est, suus sibi est et
1 saepulchrum V 2 se sup. lin. a m. 2 V 5 tunc E loqtur R 6 in sec. I. om. V conturbabit ex conturbauit VR 7 ex mortuis V dei filio e 8 adsumit V 10 in om. V 11 qui (sic) R quis e quae R 12 ostendamus E adque VR 14 in ddm V enim om. R
t . •
16 alis corr. m. 1 V 20 beneuolentiam c aequanimitatem ex aequa- nimitatem m. 2 V et securitatem E 22 cum ea V 24 inquiet& (et& in ras. m. 3) R 26 adque VR 27 car& (Sf diuers. liq.) R qui ex quid m. 2 V 28 in esse est V cum est Ra se est V ad se est Re.
tractatus in psalmum II.
47
ipse sibi omnia est, carens omni demutatione nouitatis, qui nihil aliud, quod in se posset incidere, per id, quod ipse sibi totum totus est, reliquit.
1 4. Ex huius igitur optima ac beniuola beatitudine per domi-
num nostrum Iesum Christum profectae omnes sunt caelestium 5 et inuisibilium creationes, spiritalium et corporalium constitu- tiones, non ut profectum sibi aliquem ex his, quibus originem inpertiebat, adquireret. neque enim quisquam eo indiget, quod ex se tribuit, aut per id proficit, cui ad id, quod est, auctor est. exteriora autem sunt, quae adferunt profectum ; quia ea, quae inopiae 10 medentur, aliena sunt, deus igitur, ex quo omnia sunt, nullo eorum indiget, quibus id quod sunt esse largitus est: omnia uero ad profectum eorum, quae gignerentur, creauit. et quia longus erit sermo , si etiam de caelestibus et inuisibilibus inchoetur, ex nobis ipsis, ad quos prophetiae psalmus est, tractemus. 15
15. Hominem, non quod officio eius in aliquo eguerit, insti- tuit, sed, quia bonus est, participem beatitudinis suae condidit et rationale animal in usum largiendae aeternitatis suae uita sensuque perfecit; et hoc ex ipsius dictis absolute intellegitur ait enim: sed nunc Israhel, quid dominus deus tuus 20 poscit a te, nisi ut timeas dominum deum tuum et ambules in omnibus uiis eius et diligas eum et seruias domino deo tuo ex toto corde tuo et ex tota anima tua et custodias praecepta domini dei tui et iustificationes eius, quae ego praecipio tibi, 25 ut bene sit tibi? nullum a nobis, nisi innocentiae et reli-
21 Deut. X, 12 sq.
1 caret ex carunt m. 2 V 8 totum om. R reliquid R 4 beneuola e 7 ut om. R 8 indiget ex indicet m. 3 R 10 profectum ex pro- fectam m. 2 V quia ea — profectum om. V 11 nulla ex nullu R 18 gignentur ex tignentur m. 2 V 14 ineo etur corr. m. 2 V 15 prophetia (profetia V) psalmi Ve 17 sed quia corr. m. 2 V sed qui Re condidit ex condit m. 2 V 18 suae aeternitatis e uita sensusque VR uitae sensusque a 19 absolute ex absolutae R intellegetur ex intellegatur m. 2 V 20 et nunc e istrael V
24 inter anima tua et et custodias add. e: et ex tota uirtute tua
25 tui om. RE.
10
15
20
25
48
sancti Hilarii episcopi
gionis et fidei obsequium deus postulat, amari se a nobis exigit, non utique amoris in se nostri fructum aliquem sui causa ipse percipiens, sed amore ipso nobis potius, qui eum amabimus, profuturo, nam amari se, sibique nos obsequi id- circo ut nobis bene sit, expectat, ut digni beatitudinis ac boni- tatis suae munere per meritum amoris sui et obsequii iudicemur. bonitatis autem usus, ut splendor solis, ut lumen ignis, ut odor suci, non praebenti proficit, sed utenti, quod ergo sumus, pro- fectus noster est potius, quam eius, qui nos in id, quod sumus, instituit; quia deus bonorum eorum, quae in se sunt aeterna, non inuidens in sensum nos atque usum beatae suae bonitatis adsumit.
1 6. Sed qui perfectus ac bonus, et bonitate in nos ac beati- tudine sua non sine ratione ac modo usus est. nam unicuique nostrum libertatem uitae sensusque permisit, non necessitatem in alterutrum adfigens, ut unumquemque ex natura bonum malumue esse lex cogeret ; sed qui nos per beniuolentiam utendae beatitudinis suae creasset, profectum nobis ad id per meritum uitae innocentis honestaeque constituit, quid autem honoris ac praemii bonitatis necessitas mereretur, cum malos non esse uis quaedam nobis conserta non sineret? uoluntati ergo permissa bonitas est, ut praemium sibi uoluntas bonitatis adquireret, et esset nobis aeternae huius beatitudinis profectus atque usus ex merito, non necessitas indiscreta per legem, et quamquam nos ad uoluntatem bonitatis, id est ad bene honeste- que uiuendum per spem promerendae et utendae suae bonitatis inficeret, poenam tamen deuitatae et contemptae bonitatis adiecit: ut. cum libertatem nobis uoluntatis ad bonitatem promerendam reliquisset, quia meritum naturae necessitas non haberet, liber- tatem ipsam cotidie propositus e contrario poenae terror argueret.
4 nos ex nobis m. 2 V obsequi ex absequi m. 2 V 5 expectat R expetit e beatitudinis suae ac bonitatis e. beatitudinis suae ac bonitatis suae b 8 succi E praebenti ex probanti m. 2 V 12 ac bonus est, bonitate « in om. Ra 13 unicuique fque sup. lin. a m. 2) V 15 ea natura /2 16 malumq. V per beneuolentiam e 19 ac ex hac R 20 conserta ex conseria corr. m. 3 R uoluntati — praemium sibi om. V (sed linea dimidia uacua relicta ) 22 aeternae ex aeterna m. 2 V
litt aeternae hu in ras. R 23 adque VR 24 quamquam ex quam m. 2 V honestaeque R 26 deuitatae ex deuitati m. 2 V.
tractatus in psalmum II.
49
atque ita et per rationem sequi atque iusti ad meritum prsemii permissa libertas est et per bonitatem dei ius libertatis metu constitutionis artatum est, ut bene uelle meriti spes moneret, malum nolle propositse ultionis poena suaderet.
17. Itaque his, quibus ex uoluntatis libertate malitia magis placuit, ultio constituta ira esse dei creditur, non quia indemu- tabilis illa dei et quieta natura motu impetus turbidi incalescat, sed quod ille, qui per constitutionem poense maneat in poena, sentiat sibi auctorem huius constitutionis iratum, poena enim patientis ira esse creditur decernentis, atque ita irascitur deus, cum per poense dolorem iram decreti in se sentiant esse puniti, quse non per demutationem naturse in iram ex placabilitate commotse, sed ex constitutione poense ira sit puniendis, hanc autem poense constitutionem iram nuncupari atque esse, Iohan- nes in euangelio ostendit, dicens: natio uiperarum, quis monstrauit uobis fugere a futura ira? cum enim debitum illis esset ob impietatem suam poense constitutione puniri, iram tamen hanc futuram psenitentise confessione fugie- bant. apostolus quoque irse huius ita meminit, dicens: quia si, cum adhuc peccatores essemus, Christus pro nobis mortuus est, multo magis iustificati nunc per sanguinem eius liberabimur per illum ab ira, iram uidelicet poenam manentis constitutionis ostendens.
18. Non itaque ad demutationem deus mobilis est neque ad aliud ex alio transferendus: cum certae ipse constantisque na- turae est, manet ut est, quippe qui dixerit: ego sum qui
15 Mattii. III, 7; Luc. III; 7. 19 Rom. V, 10. 26 Exod. III, 14.
1 atque ex adque R adque V 2 ius V uis R (?) E libertis V1
3 ar = tatu (eras. c. ?) R artata E meriti = (eras, s ?) R merenti V
4 praepositae V1 poenae V 9 sentiat ex sedtiat V cf. praef. et Acad. p. 22 10 decernentis ex decernitur V atq. V adque R 12 que m. 2 V per denotationem V 13 commota est, sed E 14 adque VR 15 in euuangelio R 16 monstrabit ex monstrauit R 17 suam corr. m. 2 V 18 poenitaentiae ex poenaentiae m. 1 R 19 huius ex eius m- 1 R 22 liberabimur ex liberamur m. 2 V ab ira per illum Re 23 iram uidelicet poenam V constitutionis est V 24 non itaque — mobilis est om- V 25 et ex alio VR incertae ipse (ipsae V ) inconstantisque naturae est manet VR certe ipse costantisq ; naturae est manet a cum certae ipse constantisque naturae sit maneatque e
XXII. Hilar. Piet, pars I. 4
5
10
15
20
25
50
sancti Hilarii episcopi
sum et non demutor, beata illa et perfecta seternpeque uirtutis bonitas non patitur conuersionem nec demutatur ex alio in aliud motu accidentis instinctus, et hoc hic idem sic sancto spiritu loquens propheta testatur, dicens: deus iustus 5 iudex. fortis et magnanimus, numquid irascetur per singulos dies? nisi conuertimini, gladium suum uibrauit, arcum suum tetendit et parauit illum: et in ipso parauit uasa mortis, sagittas suas ars uris operatus est. non ergo ad iram magnani- 10 mus demutatur, sed potens iudex poenam decreuit ad culpam, nam non conuertentibus gladium uibrauit et arcum tetendit et in eo parauit uasa mortis, sagittas suas arsuris operatus est. operatus autem est non ad motum irse repentina?, quse per cu- piditatem ulciscendi subito accensa sit, sed operatus arsuris est, 15 qui per inpsenitentem uoluntatem ipsi se constituent urendos, et his, qui non conuerterentur, gladius uibratus est, non ex demutatione irse promendus ad singulos — neque enim, qui mag- nanimus est, per dies singulos irascitur — sed quia iudicium de- creuit, gladius eius ex poense constitutione iam promptus est. 20 psa autem poenalis iudicii spiritalia ministeria in gladio, arcu, sagittisque memorantur: quse quia prseparata habentur arsuris, non ex motu irse temporarise prseparantur, sed ea ex decreti constitutione temperatissima deus bonitatis suse aequabilitate moderatus est: non occultam scilicet constitutionis ipsius huius 25 seueritatem et incognitam relinquendo, terroremque eius denun- tiationibus praemonendo, et ipsam illam, constitutam licet, longa tamen ad peccati paenitentiam dilatione remorando.
4 Ps. VII, 12.
1 et perfectae aeternaeque V et perfecta aeternaque E 3 accedentis V et hoc hic idem sancto V et hoc idem hic sancto E cf. Ps. CXX cap. 11 4 profeta V prophaeta R 5 iudex iustus RE magnanimis R irascitur R 6 conuersi fueritis RE 7 et arcum suum RE 8 et in eo RE 9 magnianimus V 10 deputatur R 11 uibrabit R 12 et sagittas suas VE 13 repentinae irae E quae per ex quer corr. m. 2 V 15 constituent®1 suros et his corr. m. 2 V 16 conuertuntur ex conuer- terentur m. 2 V (e) 17 magnianimus V 20 arcus V 21 quae quia
praeparatua F q; q? praeparata R quia praeparata E 23 aequalitate R 24 huius om. V 25 et incognita R 26 longanimitatem ad R 27 dilatione ex dilatatione R.
tractatus in psalmum II.
51
19. Atque ideo, posteaquam fremuerunt gentes et adstiterunt reges, posteaquam inania meditantes populi in unum conuene- runt aduersus dominum Christumque eius et posteaquam inrisi subsannatique sunt, subiectum est: tuncloquetur ad eos in ira sua et in indignatione sua conturbabit eos. qualiter autem loqui semper in ira sua dominus solitus sit, unum propheticae doctrinae grauissimum et maximum adferemus exemplum, Esaia dicente: audite uerbum domini, prin- cipes Sodomum; adtendite uerbum dei, populus G o m o r r h ae. quo mihi multitudinem hostiarum u e- strarum? dicit dominus; plenus sum. holocausta arietum et adipem agnorum et sanguinem tauro- rum et hircorum nolo; nec si ueniatis apparere in conspectu meo — quis enim exquisiuit haec de mani- bus uestris? — calcare aulam meam non adponetis. si adferatis similaginem, uanum est; thymiama abominatio mihi est. neomenias et sabbata et diem magnum non sustineo, ieiunium et ferias et neomenias uestras et festiuitates odit anima mea. facti estis mihi in abundantiam, iam non sustineo peccata uestra. cum extendatis ma- nus uestras, auertam oculos meos a uobis; et si multiplicetis precem, non exaudiam uos: manus enim uestrse sanguine plenrn sunt, et haec quidem atrocia et plena irae, principes Sodomum generosam Abrahae familiam nuncupari, populum Gomorrhae electum in hereditatem Israhel dici, inprobabiles esse hostias, abominabiles
8 Esai. I, 10 sqq.
1 adque VR 2 conuenerant VR 3 aduersum V 4 loqtur R
5 et indignatione (ne sup. lin. am.2) V conturbabit ex conturbauit m. 2 V
6 ds V 7 profeticae VR et ex est ra. 2 V maximum ex maximus m. 2 V 8 Eseia V 9 Sodomorum RE cf. Stud. 1886 p. 341 dominii? lOgomorrae VR mihi ora. R 15 apponitis R 16 thimiama ex thimiamna ra. 2 V 17 est mihi E numenias V et sabbata uestra Re 18 ieiunia RE 19 et neomenias ora. V 20 facti enim mihi estis E in abundantia VR 21 extenditis R 22 uestras ora. RE 23 praecem VR 24 sanguinae V 25 Sodomorum RE generosa V generosum R 26 Abraham R familia VR Gomorrae VR 27 Istrael V.
4*
5
10
15
20
25
52
sancti Hilarii episcopi
sollemnitates, perfsesa ieiunia. auertendi ab aspectu adeuntium oculi, obstruendse ab auditu precantium aures, quia manus sanguine plenae sint: quid hac comminatione grauius est? quid his minis seuerius? sed uideamus, qualiter in ira sua deus loquatur.
5 20. Sequitur enim, posteaquam dictum est: manus ues-
trae sanguine plenae sunt, lauamini, mundi estote, auferte nequitias ab animis uestris, a conspectu oculorum meorum, discite bonum facere, exqui- rite iudicium, liberate iniuriam accipientem, iudi- io cate pupillo et iustificate uiduam: et uenite, dis- putemus, dicit dominus, etsifuerintdelictauestra sicut phoenicium, ut niuem dealbabo: si autem fuerint ut coccum, ut lanam candi dam effici am. et siuolueritis et exaudieritis me, quae bona sunt 15 terree manducabitis: quod si nolueritis neque au- diueritis me, gladius uos comedet, os enim domini locutum est h ae c. sequitur terrorem benignitas, et quibus iam ultio criminis debita est, his adhuc superest paenitentis conscientiae beata confessio, non enim statim deus in ira sua 20 perimit, sed loquitur et dissimulata adhuc poena tantum in indignatione perturbat, qui enim ut coccum et phoenicium erant, redundanti in manus sanguine decolores, hi in niuem albescent eruntque ueste beati uelleris candidati, et haec qui- dem ex auctoritate Testamenti ueteris praesumpta sint: uideamus, 25 an etiam in nouo dei ira talis esse intellegatur, ut saluet.
21. Namque lohannis eos, quos esse nationem uiperarum ob malitiam paternae in se impietatis exprobrat, ita ad salutem
1 pertesa R spreta V ab conspectu E euntium (aduidendu supr. scr • m. 1) R 2 oculi ex oculis R ab sup. lin. a m. 2 V pcantium jR praecantium V sanguinae VyR 3 plaenae V sunt VE hac ex haec R 4 loquitur Ra 9 iudicate orfano R E 10 et uenite arguamur RE VI sicut foenictum V (e) ut fenicium R 14 et audieritis R Ed. Par. 1572 b 15 neque obaudieritis mihi (ihi inras.)R 16 comedet ex comedit R 17 haec om. E et quibus — adhuc om. V 18 paenitentis = R paenitentis ex paenitentes V 21 foenicium V fenicium R 22 hi om. Re 23 erunt = que V uestae R uelleris ex uelleres m. 2 V 25 esse sup. lin. a m. 2 V 26 namque ex nam m. 2 V lohannis V Ioannes ex Ioannis R quos esse fructum uiperarum V.
tractatus in psalmum II.
53
monet: facite dignum fructum psenitentise. et rursum dominus ipse: uenite ad me omnes, qui laboratis et onerati estis, et ego uos reficiam, frementibus autem aduersus se et non tantum in passione, sed etiam post pas- sionem, non dico in unum conuenientibus, sed persecutionem ecclesise, apostolorum fugam, csedem martyrum spirantibus deus sic loquitur iratus : Saule, Saule, quid me persequeris? ait autem: quis es, domine? dominus uero: ego sum Iesus Nazareus, quem tu persequeris, at ille tremens etpauens in eo, quod sibi acciderat, dixit: domine, quid me uis facere? sic loquitur iratus, sic in indignatione conturbat, cum, quibus ob meritum impietatis poena decreta est, ipsis per admonitionem desinendi metus et terror adfertur.
22. Sed ne ipsam quidem principalem et maximam loquendi in ira et in indignatione conturbandi praedicationem praetermisit propheta, namque post id quod ait: tunc loquetur ad eos in ira sua et in furore suo conturbabit eos, ut osten- deret, qui ille irae sermo esset et quae ex eo conturbatio gigne- retur, adiecit: ego autem constitutus sum rex ab eo super Sion montem sanctum eius, adnuntians prae- ceptum eius, dominus dixit ad me: filius meus es tu, ego hodie genui te. posce a me, et dabo tibi gentes hereditatem tuam et possessionem tuam terminos terrae, reges eos in uirga ferrea, tam- quam uas figuli confringes eos. iratus loquens atque in indignatione perturbans et irascendi modum temperat et loquendi, nam neque iram dissimulat potestate praelata, neque
1 Matth. III, 8. 2 Mattii. XI, 28. 7 Act. ap. IX, 4.
2 ipse dns (dns add. m. 2 ?) V (e) omnes om. V 3 honerati R
4 aduersum V 5 connenientibis R 6 eclesiae V ecclaesiae R 9 Na- zarenus RE ad ille V 13 paena R 15 et maxime R 16 in iram R et in indignatione ex et indignationem m. 2 V et indignatione R praedicatioie (tio in ras .) R 17 profeta VR loqtur R 18 contur- babit eos ex conturbauit corr. m. 2 V 19 illae V irae sup. lin. m. 1 R 21 praedicans praeceptum eius R 22 meus om. V 23 odie R 24 tuam post possessionem om. V 25 et taquam R (b) 27 pturbat (t in
ras. 2 Litt.) R, conturbans V 28 namque ira V.
5
io
15
20
25
54
sancti Hilarii episcopi
a bonitate sua excedit terrore praemisso, ut ad pietatem nos metus eius, cuius potestas esset demonstrata, reuocaret. con- turbantur ergo frementes et uana meditantes, cum regem sciunt, cum filium dei audiunt, cum possessorem eum finium 5 terrae et heredem esse gentium discunt, cum regendi ius in uirga ferrea eius esse cognoscunt, cum modo ac facilitate uasis figuli comminuendos populos intellegunt, sic loquitur iratus, sic conturbat indignans, non puniens admissam impietatem, sed impaenitentem ad paenitentiae confessionem commemorato pote- 10 statis terrore perturbans.
23. Quamquam uero per spiritum prophetiae, pro gerendis gesta memorantis, quia solitus sit per non ambiguam proui- dentiam gerendorum deus futura pro praeteritis significare, absolute intellegi possit, omnia haec ex persona unigeniti filii 15 dei domini nostri Iesu Christi dicta esse, et infidelitas maxima sit trepidum ad haec sensum ambiguae opinionis adferre, tamen etiam euangelicis atque apostolicis doctrinis ostendendum est, nihil eorum prophetam, quae gerenda praedicandaque essent, non antea prophetasse, maxime cum non exiguus ignorantibus atque 20 simplicibus error oriatur in eo, quod dictum est: ego hodie genui te. cum enim ante tempora unigenitus dei filius ma- neat, non conueniens et consonans esse intellegitur, ut in die genitus sit, cum dies omnes in tempore sint, tempora enim secundum praescriptam nobis a Moyse cognitionem, in hunc 25 suum motum atque cursum ab origine saeculi et constitutione dimensa sunt, cum per momenta et horas et menses et annum
1 ad pietate R ad pietatem ex ad inpietatem m. 2 V 2 potestatem (tem in ras. m. 3) demonstrat (t in ras: m. 3) R uocaret R reuocare V conturbabantur V 4 possessorem eum ex possessorem cum R possessorem eum corr. m. 2 V 5 discunt ex dicunt R 6 ac supr. scr. R uasi corr. m-2V
*. O . _
9 impaenitente V in ^ p enitente R penitentiae ex paenitaentiae R peni- tentiae ex penitentiam m. 2 V comemorato (o in ras.) R commemoratae ex commemorantur m. 2 V 11 profetiae V prophetiae ex prophetae R 12 memorantis ex memorantur m. 1 V 15 ess** V 16 ambigue (ue in ras.) R 17 euuangelicis VR adque VR 18 profetam VR gerenda ex gene- randa R 22 nec conueniens nec consonans £ 23 omnis ex omnes m. 2 V
omnis RE sit VE 24 praescribtam VR a nobis a Moyse V in hac suum R 25 et om. R 26 oras R.
tractatus in psalmum II.
55
reuolubili in se successione discreta sunt; institutumque est tempus ex tempore, quia tempora omnia mutua temporum sub- stitutio et gignit et terminat, atque ob id dies in tempore est, per quam tempus uniuersum et inchoatum desinit et desinens inchoatur, unigenitus uero filius dei, ut dei uerbum, ita est deus uerbum ; non cum temporibus est, sed ante tempora ; non in aliquo, sed ante omnia est. erat enim, cum tempora facta sunt, quippe qui ea fecerit, erat ergo semper. non enim est definitus in tempore, non subiectus in numerum ; sed per quem est eorum omnium, quse et sunt et esse dici possunt, origo, ipse ille infinitae aeternitatis suae ortu, ut ab aeterno genitus, esse persistit, ut igitur dicti prophetici, quo ait: ego hodie genui te, ratio possit intellegi, adhibenda nobis est euangelica atque apostolica auctoritas, ut uel prophetam de apostolo uel apostolum de propheta intellegamus, tenendus autem idem euangelicorum dictorum ordo, qui psalmi est.
24. Nam id primum est: ego autem constitutus sum rex ab eo super Sion montem sanctum eius, et nescio, cui Christum regem esse ambigere sit tutum, latrone hoc ipso in crucis passione confitente: memento mei, do- mine, cum ueneris in regnum tuum, sed non sufficit confessio latronis, regem esse profitentis. testantur etiam ado- raturi magi, cum interrogant: ubi est, qui natus est rex Iudseorum? testatur et Pilatus interrogans: tu es rex
Iudseorum? profitetur et dominus respondens: tu dixisti,
non negat interrogatus, nec gloriatur humiliandus ad mortem.
20 Lue. XXIII, 42. 23 Mattii. II, 2. 24 Matth. XXVII, 11.
2 omnia sup. lin. a m. 2 V (E hoc uerbum ante tempora ponunt ) 3 germinat V R 4 per quam^ = R per quem e incoatum V (sed mox inchoatur) 5 dei filius s ut di uerbum ita et ds uerbum V ut dei uerbum ita est: deus erat uerbum a ut dei uerbum est ita et deus erat uerbum * 6 sed ante — ante omnia est om. V 8 fecerit ex
facereit m. 2 V 9 diffinitus Rb 11 illae infinitae V ille et infinitae a
ille ex infinitae e 13 euuangelica adq. apostolica auctoritas VR euan- gelica et apostolica atque prophetica auctoritas E 15 idem (em in ras .) R 16 euuangelicorum R euageliorum V 20 profitente Ve 21 subficit V 22 profitentis ex profitentes m. 2 V 24 testatur === = == = et Pilatus — rex Iudaeorum in marg. scr. m. 1 R 26 nec corr. m. 2 V.
5
10
15
20
25
56
sancti Hilarii episcopi
cum non sit nisi ex responsione confessio, ita neque se protulit professionis auctorem, neque interroganti cognitionis ueritatem inuidit.
25. Sed non sufficit respondisse, quod rex sit; audiamus 5 etiam illud, et qui sit iste, qui rex est. princeps namque sa- cerdotum etiam cum sacramento interrogat, dicens: adiuro te per deum uiuum, ut dicas nobis si tu es Chri- stus filius dei. et dicit illi Iesus: tu dixisti, inter- rogatio nunc quoque non inprobatur, sed et iactantia et gloriatio
io spontaneae professionis effugitur; quaesita tamen ueritas non negatur, ac sic uerecundia humilitatis et ueritatis confessio temperantur, ut sit et in responsione officium et in interroga- tione cognitio, sed expectandum est, qui tandem sit respon- sionis huius profectus, quod Christus filius dei est; nempe 15 quid sequitur ad id, quod dictum est: tu dixisti? uerum dico uobis, amodouidebitis filium hominis seden- tem a dextr is. uir tutis et uenientem cum nubibus caeli, qui filius hominis est. idem et filius dei est: natura generositatis in filii hominis adsumptione non deperit, nam 20 non idcirco non dei filius, quia et hominis filius est. non enim cum diuinitatis decessione fit humilitatis accessio; nec per consortium infirmitatis contumeliam uir tus excepit, quippe cum infirmitas honore sit donata uirtutis. nam hominis filius a dextris dei adsidet, ueniens cum nubibus caeli contuendus, quo 25 dicto prophetia consummatur illa, quae dixit: dicit dominus domino meo: sede a dextris meis, donec ponam inimicos tuos scamillum pedum tuorum.
26. Hic ergo rex super Sion montem sanctum dei constitu- tus est, praeceptum domini adnuntians : non super illum utique
6 Matth. XXYI, 63. 15 Matth. 1. c. 64. 25 Ps. CIX, 1.
1 cum non sit ex cum sit non sit m. 2 V ita om. V praetulit V 2 interroganti (og sup. lin.) V cognitionem ueritatis V 5 qui rex sit V 6 interrogat (t in ras. 2 litt.) R 7 per dnm V 10 quaesita (a supr. scr.) R 11 ac si V 12 temperatur V 14 nempe quid ex nempes quid m. 1 V nempe quod e 17 ad dextri V uirtutis dei E in nubibus E 19 in fili V 20 et sup. lin. a m. 2 V est filius VE 24 cum caeli nubibus VE 25 profetia VR dixit RE 27 scabellum RE 28 Sio" corr. m. 2 V.
tractatus in psalmum II.
57
deperditse ciuitatis montem, conploratse scilicet et homicidse et parricidae Hierusalem; sed Hierusalem eius, quae in caelis est, quae mater est uostra, quae ciuitas regis magni est, cuius, ut existimo, hodie incolae sunt in passione domini resurgentes, dei itaque praeceptum hic rex constitutus adnuntiat, ut uen tu- rum eum cum nubibus caeli meminissent, aduersus quem fre- merent et conuenirent, ut per cognitionem diuini aduentus con- turbati super contumelia inlusae humilitatis corporeae paeniterent.
27. Tenet autem ordinem prophetiae euangelica doctrina, nam in eo ipso dicti utriusque ratio continetur, huius scilicet dicti: ego autem constitutus sum rex ab eo super Sion montem sanctum eius, adnuntianspraeceptum eius, dominus dixit ad me: filius meus es tu, ego hodie genui te; cum enim ait: amodouidebitis filium hominis sedentem a dextris uirtutis, tempus, quo filius hominis, qui et Christus et dei filius est, consessu dei dignus esset, ostendit: ut, quia antea dei filius, tum quoque et hominis filius esset, id, quod tum hominis filius est, ad per- fectum dei filium, id est ad resumendam indulgendamque cor- pori aeternitatis suae gloriam per resurrectionis potentiam gigneretur: quam gloriam a patre corporeus reposcebat, qui enim in forma dei erat, formam serui acceperat, et acceptae huic formae serui gloriam dei. in qua mansit, expostulat, dicens: pater, clarifica me apud te ipsum ea claritate, quam habui, priusquam mundus esset apud te. non noua quaerit, non aliena desiderat: esse talis, qualis fuerat, po- stulat et precatur id se, quod ante erat, esse, gigni scilicet
14 Mattii. XXVI, 64. 24 Ioh. XVII, 5.
1 perditae R2b terrenae e 2 Hierusales sed Hierusales V 3 qnae mater nostra V magni regis est V 4 hodieque e 5 itaqne ex itaquae m. 2 V hic ex his m. 2 V ut sup. lin. a m. 2 V eum uenturum V 6 cum caeli nubibus E frement V 9 profetae V euuangelica VR 11 autem om. e 15 uirtus dei a uirtutis dei e 16 qui Christus R et dei filius (om. est) Ra et dei filius et e
consessu ex consensu m. 2 V 17 dignandus e ut quia corr. Bened. ut qui Ve et qui R tunc quoque V 18 esset ut id e esset et id b filius hominis E 22 serui sup. lin. am.1V 23 postulat e 24 glorifica RE 25 habui priusquam sup. lin. a m. 2 V 27 et scripsi sed cod. prae- catur VR post ante 3 litt. eras. R.
5
io
15
20
25
58
sancti Hilarii episcopi
ad id, quod suum fuit, non erat autem idipsum tunc totus, quod ut fieret precabatur: fieri autem totus non aliud, quam quod fuerat, postulabat, sed cum fit, quod fuit, et, quod non
erat, est futurus, ad id, quod fuerat, id, quod totum non erat,
5 quodam noui ortus nascebatur exordio, ergo hic resurrectionis suae ad adsumendam gloriam dies est, per quam ad id nascitur, quod ante tempora erat, sed nascens ad id, quod ante tem- pora fuit, id tamen in tempore nascitur esse, quod non erat,
atque ideo filius hominis a modo adsidens uirtutis dextris est 10 uidendus, quia natura carnis post resurrectionem glorificata ad profectum eius, quam antea habuerat, claritatis prouehebatur : cum hominis filius consessurus patri et in inmortalitatem cor- ruptione carnis absorpta in uiuentem tunc et non moriturum amplius dei filium nasceretur.
15 28. Tenuit autem beatus apostolus nouam hanc in eo tem-
porariae huius natiuitatis discretam ab ea, quae ante tempora est, generationem et subdiuisam significationem, nam cum de beata illa et nullis circumscripta temporibus natiuitate dixisset: primogenitus omnis creaturae, quia in ipso creata 20 sunt omnia in caelis et in terra, uisibilia et inuisi- b i 1 i a, primogenitum quoque etiam ex mortuis in resurrectione commemorat dicens postea: primogenitus ex mortuis, ut fieret ipse in omnibus primatum habens, nascitur enim ad id, quod non erat, cum tamen id fieret, quod fuisset. 25 est enim primogenitus ex mortuis, qui erat primogenitus creaturae:
19 Coloss. I, 15 sq.
1 tum totus V 2 quod ut fuerit R 5 nascibatur exordii V 6 ad pr. I. supr. add. VR nascitur ex nascetur R 7 post erat incip. al. man. R
8 fuid V no = scetur (o ex a) R noscitur a esse — atque in ras. R
9 adque VR uirtutis dextris et uidedus V uirtuti in dextris est uiden- dus (in i. ras.) R 11 prouehibatur V 12 consessurus ex consen- surus V, ex consefsurus R patriae inmortalitatis V corruptione ex corruptionis R 18 et in uiuentem E 15 post autem 4 — o litt. eras. R
temporariae (te ex corr., rariae in ras.) R tempore a 16 discretum V
a a
17 generatione ex geniratione R generatione b de beat ille corr. m. 2 V 19 primogenitus ex primagenitus m. 2 V 21 post ex mortuis uerba errore huc quoque translata ut fieret ipse in omnib. dei. m 1 V 23 ut h. I. om. V 24 cum suv. lin. a m. 1 V.
tractatus in psalmum II.
59
idcirco primogenitus ex mortuis, ut . maneret primogenitus creaturae, idem enim est primogenitus ex mortuis, qui erat primogenitus creaturae.
29. Non nunc aliud est, atque antea fuit, quamuis ipse etiam aliud fuerit ex alio; sed id, quod ex alio etiam aliud fuit, in id ipsum tamen, unde antea exstitit, aliud est renatum, nam qui natus ex uirgine homo est, erat et tum dei filius: sed qui filius hominis est, idem erat et dei filius, natus autem rursum ex baptismo et tum dei filius, ut et in idipsum et in aliud nasceretur, scriptum est autem, cum ascendisset ex aqua: filius meus es tu, ego hodie genui te. sed secundum generationem hominis renascentis tum quoque ipse deo rena- scebatur in filium perfectum, ut hominis filio ita et dei filio in baptismate conparato.
30. Sed id, quod nunc in psalmo est: filius meus es tu, ego hodie genui te, non ad uirginis partum neque ad lauacri generationem, sed ad primogenitum ex mortuis pertinere apostolica auctoritas est. namque in libro Actuum apostolorum ita dictum est: nos que uobis euangelizamus eam, q u se ad patres facta est repromissio, hanc deus exple- uit filiis nostris, suscitans dominum nostrum Iesum, sicut et in psalmo primo scriptum est: filius meus es tu, ego hodie genui te, cu«m suscita- uit eum a mortuis, amplius non regressurum in interitum, uox ergo hsec dei patris secundum apostolum in die resurrectionis existit; et uideamus an idipsum et euangelistse doceant, namque dominus resurgens tali ad apostolos usus est
19 Act. ap. XIII, 32 sq.
2 idem enim genitus est ex V 4 quamuis ipse etiam aliud (ex alio m. 1 ) R quamuis (ex quam m. 1) ipse etiam aliud V quamuis etiam aliud ipse E 5 set R uerba sed id quod ex alio in maig. inf. add. m. 2 V 7 filius dei e 8 erat om. V 9 et cum V 10 nosceretur V est enim V 12 post renascentis desin. al. man. R tuaqo.quoi? 13 pro- fectum VR sed cf. adn. Bened . 16 neque ex neque neque m. 2 V 19 uobis om. R euuangelizamus VR ea V 21 din n ilim V 24 re- gressurum ex regressuroum m. 1 V 26 die (om. in) V exstit V exstitit E 26 euuangeliste V quae Bened. h. I. de V notant euangelia sic doceant ad a pertinet 27 namq. V namque ex namquae R.
5
10
15
20
25
60
sancti Hilarii episcopi
uoce: data est mihi potestas omnis in caelo et in terra, euntes nunc docete omnes gentes, bapti- zantes eas in nomine patris et filii et spiritus sancti, resurgens enim in caelo et in terra ius omne sorti- 5 tus est. in eo autem quod ait: data est, poposcisse id, quod accepit, ostendit.
81. Sequitur enim: posce a me, et dabo tibi gentes h ereditatem tuam et possessionem tuam terminos terrae, accepit ergo hereditatem gentium, quam poposcit, io poposcit enim cum ait: pater, uenit hora, honorifica filium tuum, ut filius honorificet te. sicut et de- disti illi potestatem omnis carnis, ut, omne quod dedisti illi, det illi uitam aeternam, et rursum: non pro his rogo tantum, sed et pro his, qui credituri 15 sunt per uerbum eorum in me. haec ergo hereditas eius, ut omni carni det uitam aeternam, ut omnes gentes bap- tizatae atque doctae regenerentur in uitam: non iam secundum diuinam illam Moysi cantionem angelorum dominatui deditae neque secundum eorundem numerum diuisae, sed in dominicam 20 familiam susceptae et in domesticos dei deputatae et ex iniusto atque peccatore et peruerso iure dominantium in regnum aeter- num diuinumque translatae, neque enim adhuc tantum portio domini Israhel, neque funiculum hereditatis eius Iacob, sed gentes omnes, secundum numerum angelorum ante diuisae, nunc 25 iam unius atque unus omnis haec uniuersitas gentium dei po- pulus est: et aeterna haec omnium ex mortuis resurgentium primogeniti huius ex mortuis aeterni heredis hereditas est.
1 Matth. XXVIII, 18. 10 Ioh. XVII, 1 sq. 13 Ibid. 20.
1 omnis potestas R 3 eos RE fili V 4 eni supr. scr. R 8 terminos sup. lin. a m. 1 V 10 poposcit h. I. sup. lin. a m. 2 V
s
11 ut filius tuus E sicut dedisti RE 13 illi ui uitam V illi uitam R
a
14 sed pro his R sed et pro iis a sed et pro illis e 16 baptizate adque eductae V 17 regenerentur om. V 18 illam diuinam E can- tationem R cf. p. 16, 3 dominatui (tui in ras .) R 20 deputate ex depotate R 21 peccatore et om. Ve 22 enim om. Vcc 23 istrahel V funiculus E post sed eras s? R 24 ante sup. lin. a m. 2 V 25 populus ex populos R 26 est om. V resurgentium — mortuis om. V 27 et aeterni V.
tractatus in psalmum II.
61
32. In eo autem, quod subiectum est: et possessionem tuam terminos terree, non est existimandum, quod id ip- sum repetitus sermo significet, tamquam illi sola gentium terras inhabitantium donata possessio sit. non enim ait: et posses- sionem tuam usque ad terminos terree, sed terminos terree, ab eo autem, quod terminatur, id, quod terminat, differt, neque id ipsum est finitum atque finire, neque unum est modum sumere atque moderari : quorum aliud interius modum accipit, aliud exterius quodam ambitu suo obiectuque moderatur, non enim ita in profundum demersa terra est aut in latitudinem extensa aut prolata in altum est, ut non undique secus aut circumfusse aut subiacentis sibi naturae contineatur obiectu. hanc enim infernae uastitudinis demersa et inmensa abyssus sustentat, hanc circumfusi et superni aeris spiritus inumbrat atque ambit, quod autem subiecta sibi abysso sus- pensa sit, propheta testatur dicens : ipse super maria fun- dauit eam et super flumina praeparauit eam. et rursum: qui firmauit terram super aquas, et hanc inmensam atque infinitam uastitatem abyssum scriptura solita est nuncupare, cum Iona intra cetum orat et dicit: abyssus multa circumfudit me. atque hsec quidem infinita inmen- sitas, quse secundum uerbi proprietatem in abysso significari intellegitur, spiritali diuinse substantiae est circumscripta uirtute secundum illud apostoli: quoniam omnia in ipso et per
16 Ps. XXIII, 2. 18 Ps. CXXXV, 6. 20 Ion. II, 6. 24 Kom. XI, 36.
1 autem om. V adiectum est Ve 3 rep&itus (& ex parte eras.) R
S
soli R solo V terra R 4 est V et in ras. R 5 sed terminos
terrae om. V 7 finium V finitum esse e adque VR et sic
fere semper 9 cipit — obiectuque om. V habitu R 10 demersa est terra E 11 latitunem V 12 subiacentes V 13 obiectum V
s
demersa et inmersa R 14 abusus V aeri V 16 profeta VR et sic sescenties testatur ex taestatur m. 2 V mariam V fundauit illam R 17 praeparauit illam RE et iterum V 19 scribtura V
e
20 sic V cf. quae dixi Abh. IV, 58 cum Iona intra coetum oranti = dicitur R cum Iona intra cetum orante dicitur E habyssus R 22 que V 23 spiritali et diuinae Vb spiritualis et diuinae Ed. Basii,
et Par. 1572 24 omnia in ipsum V sed cf. Ps. CXXIX cap. 1.
5
io
15
20
62
sancti Hilarii episcopi
ipsum, ipsi gloria in s se cula s se cui orum, esse autem infernse huius regionis uastseque abyssus incolas plures, beati Iohannis Apocalypsi docemur, cum nullus, neque in cselo, ne- que supra terram, neque infra terram obsignatum librum dignus 5 est repertus aperire, non utique de mortuis et in terram sepultis significare intellegitur, cum ad tertii incolatus demon- strationem non qui intra terram, sed qui infra terram, neque qui mortui sunt, sed qui uiuunt, nullum in se resignandi libri habuerint auctorem, cum ergo possessio terree finium domino 10 donatur, non tam terra donatur, quam ea, quibus terra finitur, terree enim terminos, quibus terra ipsa determinatur, accepit.
33. Cuius rei sacramentum omne beatus apostolus Paulus, quippe cuius ore Christus de se est locutus, exposuit dicens : qui cum in forma dei esset, non rapinam existi mauit se i5 esse eequalem deo, sed se exinaniuit formam serui accipiens, in similitudine hominis constitutus et habitu repertus ut homo: humiliauit se factus obaudiens usque ad mortem, mortem autem crucis; propter quod et deus illum exaltauit et dona u it 20 illi nomen, quod est super omne nomen, ut in no- mine Iesu omne genu curuet caelestium et terre- strium et infernorum, et omnis lingua confiteatur, quia dominus Iesus Christus in gloria dei patris, in forma itaque dei manens formam serui accepit, scilicet ex 25 deo homo natus, et post mortem crucis in nomen, quod super omne nomen est, exaltatur: in deum namque, quia nullum ultra deum nomen est, prouehitur, eique hoc petenti, id est, ut esset, quod fuerat ante, donatur, formam enim serui in forma dei manens sumpserat, accepit deinde possessionem finium teme,
14 Phil. II, 6 sqq.
2 huius infernae E abyssos V abyssi E 4 super V 6 sepultis ex sepultam m. 2 V 8 mortui ex mortuis m. IV uiuant VRa ullum Vb illum R a 10 non tam terra donatur om. V 12 sacrametum ex sacrametaum m. IV 14 in sup. lin. a m. 1 V 17 rep=^ = tus R 18 oboediens R crucis ex faucis m. 2 V 21 genu ex genus m. 2 V flectatur RE 23 in gloria e (e in ras.) R(e) 24 itaque (ita in ras .) R 25 quod est super omne nomen E 29 promissionem R.
tractatus in psalmum II.
63
id est, ut in nomine Iesu omne genu flectat csele- stium et terrestrium et infernorum, et omnis lingua confiteatur, quia dominus Iesus in gloria dei pa- tris: non terra solum, sed superna etiam infernaque donantur et ea, quibus terra concluditur, et in gloria dei patris hodie genitus nascitur, id est in manentem antea dei formam per prsemium mortis formse seruilis adsumptio honestatur; fitque sub tempore noua nec tamen inusitata natiuitas, cum ad resu- mendam gloriam dei patris, qui ex forma dei forma serui erat repertus, primogenitus ex mortuis nasceretur.
34. Sequitur deinde: reges eos in uirga ferrea, tam- quam uas figuli confringes eos. multis aut male opi- nantibus aut uirtutem et proprietatem dictorum diuinorum ignorantibus aduersa haec esse bonitati dei uidentur, ut gentes, quas filius dei in possessionem poposcit et in hereditatem ac- cepit, terrore uirgae ferreae regat et modo uasis figuli confringat, neque enim boni cuiusquam est dare et accipere perdenda, et qui mauult peccatorum paenitentiam quam mortem, non existimatur secundum professionem naturae suae esse facturus, si uirga ferrea confringat, quos dari sibi in hereditatem poposcit.
35. Et primum, ne quis temerariae huic et impiae praesump- tioni locus pateat, proprietates ipsae uerborum in romanam lin- guam translatorum cognoscendae sunt, namque id, quod nobis- cum est: reges eos in uirga ferrea, quamquam ipsum reges non tyrannicum neque iniustum sit, sed ex aequitatis ac moderationis arbitrio regimen rationale demonstret, tamen molliorem adhuc regentis adfectum proprietas graeca significat, quod enim nobiscum est: reges eos, cum illis est jioifiavslg avTovg , id est pastoraliter reges, regendi scilicet eos curam
1 flectat V flectat’ R flectatur E 2 terrestrium ( om . et) E 3 in gloria e R e 4 non terra solu VR non terrena sola E 6 genitus ex genuitus m. 1 V 8 inusitata ex inusitatam m. 1 V 9 serui erat per primogenitum ex V 11 et tamquam Rb 14 bonitatis V
16 terrorae VR et in modo jR1 2 canfringat (can ex parte in ras.) R
17 pe — denda V 18 magis uult ex mauult R? (b) 19 promissionem e
naturae ex nam terrae m. 2 V 22 ipsae (ae in ras.) R 24 eos sup. lin. a m. 1 V 25 regis non sit tyrannicum neq. iniustum sit V 28 iTOipaveicauTOOCi F^oipaviauouc R reges ex regis R.
5
10
15
20
25
64
sancti Hilarii episcopi
adfectu pastoris habiturus: ipse est enim pastor bonus, cuius nos sumus oues, pro quibus animam suam posuit, ne autem ius tyrannicum significari arbitremur in uirga, quae in uirgae nuncupatione proprietas sit, ex nouo et ueteri Testamento no- 5 scendum est.
36. Beatus Paulus ad Corinthios scribens, quos ex multis peccatis ad paenitentiam moderata atque utili adhortatione reuo- cabat, ait: quid uultis? in uirga ueniam ad uos an in caritate et spiritu mansuetudinis? numquid Paulo
io ius praetorium erat, ut uirgam comminaretur et cum officio lictoris ad ecclesiam Christi adesset? non utique ita opinan- dum est. sed quia omnis dei sermo, quo ex errore in ueri- tatem retrahimur, quo per comminationem terroremque iudicii ad innocentis et sanctae uitae uiam regimur, uirga est nuncu- 15 patus, per quam, intra disciplinam diuini metus cohibiti, mode- rati ac proui dentis rectoris monitu cohercemur, beatus apostolus condicionem eligendi aduentus sui his, quos monebat, adiecit, utrum mallent eum in seueritate doctrinae atque obiurgationis adesse, an in spiritu lenitatis, quod utrumque secundum mo- 20 destiae tenerem erat necessarium, ut oboedientibus lenior, insolentibus uero seuerior adueniret. et hoc quidem ex noui Testamenti auctoritate praesumptum est.
37. Hanc autem uerbi doctrinam uirgam nuncupari ex ueteri ita cognitum est, cum dicitur: uirga directionis uirga
25 regni tui; quia haec eadem est uirgae directio, qua per doc- trinam in aequam uiam utilemque dirigimur, et quae uirga
8 I Cor. VI, 21. 24 Ps. XLIY, 7.
2 oues sumus e 4 ueteri ex uetere m. 2 V 6 chorinthios R
m 0
quos cu ex a quos tum ex e 7 paenitentia V p = enitentiam R post utili 1 litt. eras. R adhortatione ex adhortationem m. 2 V 8 uenio V 10 ut in uirga V ut uirga Basii, et Par. 1512 ut in uirga b cum officia V 11 lectoris VR ad eclesiam V non — opinandum est om. R 12 di sermone eu ex V in ueritate R in ueritatem dei E 14 regimur ex regimurum m. 2 V 16 coercemur b 18 eum in
e
seuaritate doctrinae V eum in seueritate eu (e ex c) doctrinae R 20 obydientibus V 21 insolentibus ex insulentibus R uero om. V 28 ex ueteri (i ex e m. 2) ita V ex ueritate sed. in marg. : ex ueteri ita R 25 uirgae ex uirgatui m. 2 V quo per V 26 uitam V.
tractatus in psalmum II.
65
regni est, necesse est ipsa illa doctrina sit regni, ipsum autem dominum nostrum ob doctrinse suae utilem ac moderatam prae- dicationem uirgam nuncupatum ita accepimus dicente Esaia: exiet, inquit, uirga de radice Iesse. ac ne tyrannicam in eo seueritatem per uirgae nuncupationem auderet quisquam opinari, continuo propheticus sermo subiecit: et flos de ra- dice ascendet et requiescet spiritus dei super eum, ut uirgae seueritatem floris suauitas temperaret, cum uni- cuique nostrum doctrinae terror regimen perfectae beatitudinis admoueret. in hac ergo uirga reget datas sibi gentes: non corruptibili, non caduca, non fragili, sed ferrea, id est ualidis- sima et pro naturae suae soliditate firmissima.
88. Hac ergo uirga ferrea ut reget, ita et confringet uel conteret; nam magis hoc secundum septuaginta translatores graecitatis proprietas enuntiat, ita enim scriptum est: cQg dxsvog xsQafiacog ovvTQixpetg avvovg. sed siue conterat, siue confringat, non idcirco existimandus est hereditatem poscere, ut eam ad perdendum atque abolendum confringat et conterat : quippe cui cor contritum sacrificium sit optimum, contritio ergo illa siue confractio est, quae in nobis corporeas uo- luptates et saecularium uitiorum incentiua con minuit dignosque nos dignatione domini praestabit secundum dictum pro- phetae: cor contritum et humiliatum deus non spernet, conparata autem uasis figuli confractio quantam absolutionem intellegentiae huius inpertitur? non enim sine causa quos in hereditatem poposcit, uirga ferrea regens tam- quam uas figuli confringet: nisi quod conparationis exemplo
4 Esai. XI, 1. 23 Ps. L, 19.
1 necesse est illa ipsa est doctrina sit regni V 3 uirga V Eseia V 4 in- quid VR 6 de radice eius RE 7 super eum spiritus domini RE 13 ut reget ita confringet et conteret Rb reget ita ut confringat et conterat e 15 wecKeuoc Kepapewc cuvTpeupetc auxouc = V uuccKeoc Kepajue . UJC6 uvipu eicautOUO R 18 atque abolendum om. V 19 con-
bula
tri tum R contribulatum VE 22 praestabit ex praestauit m. 2 V
i
23 contribulatum Rb 24 spern& R 25 iper = titur (eras, i) R inpertit V impartitur e.
XXII. Hilar. Piet. pai’s I. 5
5
10
15
20
25
66
sancti Hilarii episcopi
fragmenti istius modi damnum proficere in restaurationem eius- dem uasis ostendit.
39. Qualis autem a deo secundum uas figuli nostra confractio sit, idem docuit per Hieremiam prophetam, dicens : s u r g e e t 5 descende in domum figuli, et ibi audies uerba mea. et descendi in domum figuli, et ecce ipse faciebat opus super lapides, et cecidit uas, quod faciebat in manibus eius; et iterum ipse faciebat uas aliud secundum quod placuit in conspectu io eius ut faceret, et factum est uerbum domini ad me, dicens: si secundum figulum hunc non possum facere u o s, domus Israhel? ecce sicut lutum fi guli uos estis in manibus meis, in summa loquar super gentem aut super regnum, ut feri a meos et perdam: 15 et si conuersa fuerit gens illa a malis suis, ‘paeni- tebo de malis, quae cogitabam facere illis, et in summa loquar super gentem et regnum, ut reaedi- ficem et plantem, et facient mala ante me, ut ne audiant uocem meam; et paenitebo de bonis, quae 20 locutus sum facere illis, sic petitas atque obtentas here- ditatis suae gentes deus confringet et conteret, ut reformet, confringet enim in omnibus omnes inexplebiles cupiditates et inlecebrosas lasciuias et feruentes iras et inanes superstitiones et tumentes fastus et impias opiniones, reformat autem nos 25 ad rationabilem uitae usum contemptu pecuniae, luxus pudore, irae moderatione, ueri scientia, communione uiuendi, religionis officiis, cum per doctrinae regimen terroremque iudicii in has uirtutes post uitia illa reuiuescimus. non enim ait: tamquam
4 Hierem. XVIII, 1 sqq.
-P-
1 fracmti R danu R 4 Ieremiam V 6 descendit V 8 fecit uas aliud RE 12 Istrahel V ecce ex ece m. 2 V 13 supra gentem V (sed. infra super) 15 paenitebao corr. m. IV 16 cogitabo VR 17 loquor V reaedificem ex reaedificet m. 2 V 18 ante me ex autem corr. m. 2 V 20 hereditates V 21 conterit (terit sup. lin. a m. 2) V ut — enim om. V 22 confringet enim in R confringit enim deus in E 23 inlecebras V lasciuias ex lasciuitas m. IV 24 fastus ex fastos R 27 doctrina corr. m. 2 V 28 per uitia illa V reuiui- scimus E cf. Neue Formenl. 11 , 505 .
V
tractatus in psalmum II. 67
uas figulum confringes, ne per testee fragmentum inre- formabile uas posset intellegi; sed ait: uas figuli, quod in ipsa artificis molitione uas fieret, ut secundum praelatum exem- plum prompta esset confracti eiusdem uasis ex artificis uolun- tate reparatio.
40. Sed inrationabilis materiae uas etiam sub alia intellegen- tia ad rationem humanae uoluntatis aptatum est : homines quidem per haec uitia sua cadere, sed si in his paeniterent, id est, si ab his desinerent, se quoque deus in his, quae ad poenam casus huius constituerit, paenitere, non quod hic motus mentis secun- dum humanam naturam in deum caderet, sed quia homini gestorum paenitentia modus est gerendorum; paenitentiam quo- que suam deus memorat ad poenam, quia puniri desinerent, qui esse impii destitissent, ut ergo figulo promptum est amissum uas ad eandem, uel quam uolet, speciem reformare, ita deo facile est, post uitiorum casus uolentes se erigi per doctrinae suae institutionem ad pietatem ex impietate reparare.
41. Sed et illa tamquam uas figuli non ignoranda con- fractio est, tum cum his corporibus dissolutis et casu mortis confractis pro uoluntate artificis restauratio adferetur. quod utrumque propheticus sermo significasse eodem dicto uidetur. nam cum paenitentiam utilem in his, quae antea agebantur, ostendit, praesentis huius uitae et corporalis ex uitiis in uirtutem nouam quasi instaurationem docet esse oportere, ira in eos dei sicuti criminum uoluntate cessante, et quamquam id ex figuli conparatione protulerit, tamen, cum de eodem figulo ait: et
26 Hierem. XVIII, 4.
1 figulum Vr figuli R figulus a om. Basii, et Par. 1572 ( an figlinum?
Si
cf. Bened .) confringes eos, ne e teste corr. m. 2 V teste R frac-
e s
mentum R 2 sad m. 2 V 4 uasi corr. m. 2 V 6 sed hoc irrationabilis e 11 dm ex don corr. m. 2 V 12 modus ex moduaus corr. m. 1 V
o . n
p = enitentiam et sic saepissime R 13 poenam ex paenam R desiner& Rx
m
14 esse ex essent R 17 institutione corr. m. 2 V ad pietatem ex ad inpietatem m. 2 V 19 tum sup. lin. a m. 2 V 21 significasse ex significasset m. 1 V 28 praesenti V in uirtute a in uirtute V in uirtutes ex in uirtute m. 3 R 24 ira ex ita m. 2 V in eosdem sicuti V.
5
io
15
20
25
5*
68
sancti Hilarii episcopi
ipse fecit uas aliud secundum quod placuitin con- spectu eius, significari intellegitur etiam illa, qua? secundum dei uoluntatem resurgentium corporum instauratio est futura, prout ei enim placet et in conspectu eius dignum est, con- 5 fracta reparabit, non ex alia aliqua, sed ex uetere atque ipsa originis suae materie speciem illis conplaciti sibi decoris inper- tiens: ut corruptibilium corporum in incorruptionis gloriam resurrectio non interitu naturam perimat, sed qualitatis condi- cione demutet, non enim aliud corpus, quamuis in aliud 10 resurget, apostolo dicente: seminatur in corruptela, re- surgit in incor ruptione; seminatur in ignominia, resurgitin gloria; seminatur in infirmitate, resur- git in uirtute; seminatur corpus animale, surgit corpus spiritale, fit ergo demutatio, sed non adfertur 15 abolitio, et cum id, quod fuit, in id, quod non fuit, surgit, non amisit originem, sed profecit ad honorem, confringi itaque nos, tamquam uas figuli, uel nunc, uel tunc gaudeamus : ut et nunc, modo figuli uasis, conmortui et consepulti domino in baptismate in nouitate uitae ambulemus et in nouum Christi hominem 20 deposito uetere renascamur, et tunc per hunc nouae natiuitatis profectum in beatam illam ac deo placentem iteratae repara- tionis nostrae speciem reformemur.
42. Cuius boni non ignarus propheta post haec hortatur et dicit : et nunc reges intellegite, erudimini qui iudi- 25 catis terram, se ruite domino in timore et exul- tate cum tremore, adprehendite disciplinam, ne forte irascatur dominus, et pereatis de uia iusta.
10 I Cor. XV, 42.
2 etiam intelligitur illa E 4 prout & enim R prout enim ei VE in om. V 5 ex ueteri E 6 materiae R 7 corporu incorruptionis V 11 in incorruptione ex in corruptione m. 2 V 12 resurgit semper restitui , quia cod. V hanc formam , quae textui graeco et antiquis uersionibus Italicis respondet (Sabatier 111 , 7 18), primo loco excepto constanter repetit. resurget RE 13 resurget spiritale (om. corpus) RE 16 confringit VR
i
19 uitae om. R 20 uetere R renascamur ex nascamur m. 2 V 23 ignarus ex ignoras m. 2 V 25 et exultate ei cum RE 26 ad- praehendite VR.
tractatus in psalmum II.
69
cum exarserit in breui ira eius, beati omnes, qui confidunt in eum. doctrinse hic ordo utilissimus est, ut eorum, in quse nos adhortetur, beatitudinem cognitam prsestet; quia difficile sit animum ac spem ad ignorata protendere, uolens igitur propheta ad eorum nos, quse superius commemorauerat, intellegentiam cohortari intellegentiae ipsius honorem ante me- morauit, dicens: et nunc reges intellegite, eos scilicet, qui intellecturi essent, reges esse demonstrans, sed quaerendum est, quos reges ad intellegentiam propheticae huius adhortationis admoneat, ne forte quisquam eos significari intellegat, quorum nunc in humana corpora et in bellorum ministeria et in metum gentium regnum est. non sunt autem hi aeterni et beati apud deum reges, quippe cum ipsi iam mandatis dei excidant et diabolo in regnum sint deputati, dicente eodem, cum dominum temptaret: et duxit illum diabolus in montem altis- simum et ostendit illi omnia regna orbis terrae in momento temporis; ait ad illum diabolus: tibi dabo potestatem hanc et gloriam eorum, quia mihi tradita sunt, alios autem nobis reges euangelia demonstrant, scilicet in quos adpropinquauit dei regnum et eos, qui regnans in se peccatum deuicerint, qui sui ipsius corporis reges sunt, dominatui suo uniuersa uitiorum incentiua subdentes: hoc enim in nobis est dei regnum, sic iterum Christus regnat in nobis, cum per eum ipsi dominorum in nos iure regnamus secundum quod dictum est: non uenit regnum dei cum obserua- tione, neque dicent: eccehic, ecce illic, ecce enim regnum dei intra uos est. huius regni beatus apostolus meminit Corinthiis scribens: iam sine nobis regnatis;
15 Luc. IY, 5 sq. 25 Luc. XVII, 20 sq. 28 I Cor. 4, 8.
3 in qua R adhortatur ex adhortetur m. 3 R 4 ac spe ex a spe R 6 intellegentia ipsius V 8 sed quaerendum est — obsequii metusp. 72, 6 om. a 10 ne quisquam forte e 11 in corpora humana Ve 12 aput V 13 ipsis V iam a mandatis (a inser. m. 3) R (b) di ex ds m. 2 V et om. V 14 diabulo V 17 & ait (& supr. scr .) R (b) 19 euuangelia VR
an
20 in quo V regnum dei e regn s R 23 est om. V regnum dei e regnat ex regnauit m. 2 V 26 et ecce illic e.
5
io
15
20
25
70
sancti Hilarii episcopi
et utin a m regnaretis, ut et nos uobiscum conre- gnaremus. hoc itaque regnum dei est, ubi peccatum uincitur, ubi mors perimitur, ubi non regnat hostis: mors enim reg- nauit abAdam usque ad Moysen; et apostolus ait: 5 iam non regnet in uobis peccatum, per hoc dei reg- num regno peccati dissoluto ipsisque iam nobis regibus regno aduersante subuerso hoc nobis dei regnum est, cum omnibus uitiorum nostrorum aculeis contusis labes erit corporeae infirmi- tatis absorpta.
10 43. Hos itaque reges propheta ad intellegendum cohortatur,
ut sciant, aduersus dominum et Christum eius fremuisse reges et populos uana meditatos; intellegant quoque ridentem e caelis et in ira loquentem et super Sion montem sanctum regem constitutum, praecepta dei patris adnuntiantem ; cognoscantque 15 eum, qui sit genitus in filium, tempus quoque illud, quo, qui tempora fecit, sit in tempore genitus; intellegant, in quo et hereditatem gentium et possessionem terrae finium postulauit; non ignorent etiam, quae haec uirga sit ferrea, qua regens eos modo uasis figuli confringat, haec enim intellegentes sacra- 20 mentum omne diuinae uoluntatis agnoscent: et cum per oboe- dientiam praeceptorum heredes dei patris, coheredes autem domini nostri Iesu Christi erunt, per id, quod aeterno regi co- heredes sunt, id necesse est consequantur, ut reges sint.
44. Testantibus itaque euangeliis atque apostolo de regibus 25 sequens est, ut cognoscamus, qui sint iudices terrae, quos adaeque reges oporteat erudiri : maxime cum reges nudo tantum nomine
3 Rom. V, 14. 5 Rom. VI, 12.
1 et utinam regnetis Fit (sed V mox conregnaremus et Ps. LX , 5 VRPT regnaretis; c/. quae dixi Abh. IV , 84 et Sabatier /i/, 669, 8) uobis con- regnemus R uobiscum regnemus Ed. Basii, et Par. 1572 5 peccatum
in uobis e regnum dei b 7 subuerso ex subuenrsante V erit regnum dei, cum e omnibus uiuorum R 8 corporaee R 11 aduersu R fremuisse ex fremuisset m. 2 V 12 intellegunt V ridentem e = R ridentem e ex ridente m. 2 V inridentem e £ 13 in add. m. 2 V
15 in om. R 16 tempora fecit ex tempore fecit m. 2 V 17 here- ditatem (om. et) e 20 diuinum V per obydientiam V 22 /hm xp« V per qd R 25 quos adeq. reges V quos = = aequae reges (eras, ad) R quosque ut reges b 26 oporteare V.
tractatus in psalmum II.
71
sine regni alicuius designatione cognominet, ut eos suos atque in se esse reges doceret, iudices autem terrae dicat, differre uero iudicem atque regem, ipso usu terrenae consuetudinis no- scimus; quia non idem sit regnare, quod iudicare, quia regnum dominatio sit, iudicium uero modus sit aequitatis, sancti ergo quique intellegendi sunt esse iudices terrae, quorum uita atque fides infidelium iniquorumque iudicium sit. et hoc dominus in euangeliis ostendit dicens: uiri Nineuitae surgent in iudicio et iudicabunt generationem hanc, quia paenitentiamegeruntinpraedicatione Ionae; etecce maior hic quam Ion a. regina Austri surget in iudicio et iudicabit generationem hanc, quia ue- nitab ultimis partibus terrae audire sapientiam Salomonis; et ecce maior hic Salomone, tales erunt iudices terrae, quorum conparatio fidei ac timoris inpaenitentes impiosque condemnet, si enim paenitentia Nineuitum ex Ionae praedicatione suscepta fructum adepta est paenitendi, necesse est oboediens eorum paenitentia insolentem horum inpaenitentiam iudicabit. aut regina Austri ex ultimis partibus terrae deside- ratam Salomonis sapientiam audiens nonne infidelitatem et incuriam praesentium auditione peregrina damnabit? cum tamen inoboedientiae atque inaudientiae iudicium differens a Salomone atque Iona Christus auctor adcumulet. absolute autem hos esse iudices terrae apostolus demonstrat dicens: an nescitis, quiasanctimundumiudicabunt, etinuobis iudicatur hic mundus? cum per meritum adeptae beatitudinis criminosorum uitam sanctitas conparata condemnet.
8 Mattii. XII, 41 sq. 25 I Cor. 6, 2.
1 fine regni cuins V 3 cognoscimus e 4 quin regnum V 5 modus sit ex domus sit m. 2 V sit modus e 7 iniquorumq: ex iniquorum R in euuangeliis VR et sic saepe 8 Niniuitae Re 10 Ionae sup. lin. am.1V 11 quam Iona hic e 13 obaudire sapientiam e 14 Solomonis V Solomone ex Solomonis m. 2 V 15 fides ac timor R fidis ac mors V 16 paenitentiam ex paenitentes m. 2 V Nineuitum ex Nineuietum m. IV Ninniuetu R Niniuitarum e 18 oboydiens V poenitentia ex poeni- tendi m. 2 V 19 iudicet Ve cf. Arch. 7/, 318 ; Stud. 1889 p. 322 regina ex regna m. 2 V 20 Solomonis V 21 auditio R 22 a Solo- mone V 26 iudicabitur mundus Re 27 scitas R.
5
io
15
20
25
72
sancti Hilarii episcopi
45. Intellegentiae autem huius atque eruditionis opus continuo propheta subiecit, dicens: serui te domino in timore et exultate cum tremore, non securum patitur aut neglegens esse seruitium: uult in omni seruitutis officio admisceri timo-
5 rem. ut enim metuentes serui diligentius dominis carnalibus seruiunt, cum uoluntatem sollertioris obsequii metus obsequellae admixtus eliciat, ita et deo seruientes, si timeant per inmi- nentem timorem, non neglegentes in ea erunt, quam susceperint, seruitute. ac ne tyrannici terroris hic metus esse fidelium io crederetur, ad id, quod dixerat: s eruite in timore, adiecit: et exultate: ut metum seruitutis gaudii exultatio temperaret, cum ipse timor causam laetitiae per conscientiam seruitii fidelis adferret. porro autem, ne libertas gaudii fines congruae mode- rationis excederet, ita subdidit: exultate in tremore, quia 15 periculosa ad obliuionem timoris esset libera a tremore laetitia, atque ita haec prophetici eloquii ratio seruata est, ut seruitutem timor detineret, timorem exultatio moderaretur, et exultationem tremor consequens contineret.
46. Huius autem seruitii et timorem exultantem et exulta- 20 tionem trementem docuit in eo, quod sequitur, consistere,
dicens: adprehendite disciplinam, uirtute uerbi signi- ficationem inpatientis et uelut praeproperae ad id uoluntatis ostendit, non tam expetendam, quam ad prehendendam potius di- sciplinam docens: non tepore fidei in huius oboedientiae obser- 25 uatione contentus, sed ardorem spiritus in adprehendendi aui- ditate desiderans, sic in rapiendo regno caelorum raptores dominum delectant, cum ait: a diebus autem Iohannis
27 Matth. XI, 12.
2 et exultate ei R e 3 ut neglegens V 4 esse om. b 6 seruiunt et cum V solertioris V ubsequellae R 8 ea sup. lin. a m. 2 V 9 seruitute ex seruitem m. 2 V 10 credetur V seruite domino in timore E 11 et exultate ei ut E 13 adferret ex adferet m. 2 V finis V 14 tremore ex traemore m. 2 V 19 seruitii ( alterum i in ras.) R 21 adpraehendite R uirtutem uerbi significatio i patientis V 22 uelud R praepropere (e in ras.) R praepropere V properae e 24 tepore R tempore Ve obseruationem V 25 adpraehendendi ex adpraehendi m. 2 V 26 raptores dominum delectant cum ait scripsi raptores dominum delectatu ait R raptores dnm delectatum ait Vct raptore dominus delectatus ait e.
tractatus in psalmum II.
73
regnum ese lorum uim patitur, et uim facientes diripiunt illud; quia, cum regni cselestis possessio Israheli praedicaretur, fides tamen gentium possessionem hanc sibi Israhel diffidente praeriperet.
47. Sic et Paulus currit, ut adprehendat, dicens: sequor autem ut adprehendam, in quo et adprehensus sum. non lento gradu properat neque otioso sequitur pro- cursu ; adprehensurus enim sequitur, et satis quidem dixisse uideretur, si consecuturus sequeretur, sed uim et ipse adferre optat et adprehendere properat et modo exempli corporalis inuadere. scit autem se eo ipso iam esse, quod adprehendere properat, adprehensum. si enim nos per corporalem naturam deus naturae suae dissidentes homo genitus adprehendit, factus ipse quod sumus, nostrum est, ad adprehendendum nunc id, quod est ipse, contendere, ut in eam gloriam, in quam naturam corporeae huius corruptionis exemit, festinatio nostra se misceat: atque ita adprehendemus id, in quo fuimus adprehensi, si na- turam dei consequamur, deo ante naturam hominum conse- quente. adprehendenda itaque disciplina et inuadenda est quo- dam amplexu et in uinculo corporali, ne elabatur aut decidat.
48. Causam autem diligentis huius amplexus ac uinculi propheta subiecit dicens: adprehendite disciplinam, ne quando irascatur dominus, et pereatis de uia iu- sta, cum exarserit in breui ira eius, adest enim poenae dies, qui in exardescente ira domini significari intellegitur: in
5 Philipp. III, 12.
1 facientes ex facientis R 2 illud ex illuni m. 2 V Istraheli V 5 sic et beatus Paulus e adpraebendat VR et sic saepe 9 et ipse ex ipse m. 2 V adferre cupiat R cf. Acad. p. 24 10 adpraehendere V
11 inuade = = = re V quod adpraehendere poterat V 13 ds
ad
naturame corr. m. 1 V dissidentis VR b diffidentes e 14 ad- praehendendum R ad praehendendu V nunc in quod V 15 ut sup. lin. a m. 2 V in eam ex in eum m. 2 V 16 eximit b 17 ad- praehendemus ex adpraehensi m. 2 V id in quo fuimus adprehensi sup. lin. a m. 2 V 18 post consequamur 1 litt. eras. R 19 itaquae V est dei. m. 2 V 20 aplexu ex plexu m. 2 V et uinculo V ne = la- batur (eras, e) R excidat e 21 complexus Ed. Par. 1572 b ac in ras. R 23 uia ex uir m. 2 V 24 poene R.
5
10
15
20
25
5
10
15
20
25
74
sancti Hilarii episcopi
quo si non adprehensam a nobis disciplinam tenebimus, per- diti a iusta uia erimus, unicuique enim rei perit, quidquid aufertur; et quod deest, ei, cui deest, iam uidetur amissum, nam tametsi per naturam suam manet, ei tamen, cui abest, non manet, et idcirco de uia iusta impii pereunt, quia in ea non erun t. pereunt autem de uia iusta, cum exarserit in breui ira eius.
49. Non morosa hsec ira est, per quam a iusta uia pereunt, ne quis sibi interim poenae lucro inter moras iudicii blandiatur, in breui namque exardescit ira. excipit enim nos statim ultor infernus: et decidentes de corpore, si ita uixerimus, confestim uiae rectae perimus, testes nobis sunt euangelicus diues et pauper : quorum unum angeli in sedibus beatorum et in Abrahae sinibus locauerunt, alium statim poenae regio suscepit, adeo autem statim poena mortuum excepit, ut etiam fratres eius adhuc in supernis manerent, nihil illic dilationis aut morae est. iudicii enim dies uel beatitudinis retributio est aeterna uel poenae, tempus uero mortis habet interim unumquemque suis legibus, dum ad iudicium unumquemque aut Abraham reseruat, aut poena.
50. Et idcirco copiosum hunc sacramentis caelestibus psal- mum sic propheta conclusit: beati omnes, qui confidunt in eum. non trepidam spem neque ambiguam perfectio beatitudinis exigit, confidentia ad id opus est, firmae scilicet opinionis, et indemutabili uoluntate: quia plus sit confidere, quam sperare. confidendum ergo est, ne nos a uia recta exardescens breui dei ira deperdat. fidelis enim
2 a iusta uia (a supr. scr.) R a uia iusta V de uia iusta E re = R 4 tametsi ex tamet m. 2 V manet ex namet m. 2 V maneat E
m
& tamen R 5 impii pereunt — de uia iusta om. R 8 per qua a iusta V per quam iusta R per quam de iusta E 9 in poene lucro R (b) 10 in breui ex in brebi m. 2 V 11 decidentes ex decidintes m. 1 V decedentes E 12 de uia recta E sunt om. b 13 habrahae R 14 sinu E 13 adhuc om. Voc 20 aut sup. lin. a m. 2 V poenae ex poena m. 3 R 21 sacramentis ex sacramentum m. 2 V 24 firmae scilicet opionis V1 firmae opinionis scilicet E 25 sit sup. lin. a m. 2 V 27 in breui ex breui m. 2 V ira dei E.
tractatus in psalmum IX.
75
est, qui ait: qui credit in me non iudicabitur, sed transiet de morte ad uitam, dominus noster Iesus Christus, qui est benedictus in saecula saeculorum, amen.
DE TITULO IX. PSALMI.
In finem pro occultis filii. Psalmus Dauid.
1. Quorundam psalmorum absoluta intellegentia est, quorun- dam obscurior sensus est; diuersitatem utramque adfert diuer- sitas prophetiae, per multa namque et uaria genera sermonis ad agnitionem dei hominem spiritus sanctus instituit, nunc sacramentorum occulta per naturas et conparationes hominum conprehendens, nunc fidei simplicitatem uerborum absolutione conmendans, nunc uitae ordinem praeceptorum ueritate confir- mans, nunc quid prouidendum sit et cauendum per personam prophetae, qui psalmum scribat, ostendens: ut per hanc multi- plicem et diuitem copiam doctrinae, per quasdam partes et incrementa discendi totius